Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam
Thứ ba, 30/07/2013 20:58 (GMT+7)

Người khai mở danh từ khoa học tiếng Việt

Theo nhà văn Phùng Quán, khi nhà bác học Lương Định Của mới về nước, có lần ông bị chặn ở cổng chợ để kiểm tra tập đọc. Khi ấy, người đi chợ sẽ phải chui qua thanh tre chắn đường nếu không đọc hết được các chữ chốt gác đưa ra. Được người gác chốt giải thích chữ cái “i t giống móc cả hai/i ngắn có chấm t dài có ngang”, “o tròn như quả trứng gà/ô thì đội mũ ơ là thêm râu”, mắt ông Của đỏ hoe. Cách diệt giặc dốt của dân ta thông minh đến vậy. Từng học những câu vần vè trên hồi còn chăn trâu, mãi hàng chục năm sau, ông Quán mới biết tác giả của chúng chính là nhà toán học nổi tiếng Hoàng Xuân Hãn.

Một tư liệu của nhà nghiên cứu Nguyễn Huệ Chi cũng cho biết, chỉ trong bốn tháng giữ chức Bộ trưởng Giáo dục và Mỹ thuật, Bộ trưởng Công chánh trong chính phủ Trần Trọng Kim (từ tháng 4 - 8.1945), ông Hoàng Xuân Hãn đã hối hả làm nhiều việc có ích trên cương vị đứng đầu ngành giáo dục thời đó. “Phổ biến rộng rãi việc học chữ quốc ngữ trong dân chúng theo phương pháp giản tiện mà ông đề xuất từ hồi tham gia Hội Truyền bá chữ quốc ngữ, và cũng chính ông vần vè hóa để dễ đi vào dân chúng”, ông Huệ Chi viết.

Việc truyền bá quốc ngữ chỉ là một trong nhiều việc ông Hãn đã làm theo nhu cầu mà ông Huệ Chi gọi tên là “nhu cầu diễn ra âm ỉ hoặc sôi nổi trong giới trí thức cấp tiến thuở ấy: đó là việc tiêu hóa vốn văn hóa Âu Tây để hiện đại hóa văn hóa tư tưởng của nước nhà”. Cũng theo ông Huệ Chi, ông Hãn đã kế tục công việc xây dựng hệ thống thuật ngữ văn chương học thuật mà Phạm Quỳnh từng bền bỉ khởi công từ lâu. Thêm vào đó, ông Hãn còn soạn cuốn Danh từ khoa học nhằm đặt nền móng cho các môn khoa học chính xác.

Động lực chính thôi thúc ông thực hiện công trình Việt hóa các thuật ngữ khoa học này là việc nhận ra “chỉ vì thiếu tiếng nói ra nên sự tiến bộ của ta chậm chạp, cách lý luận của ta mập mờ”. Trên cơ sở đó, ông quyết tâm sáng tạo ra một công cụ thiết yếu là ngôn ngữ khoa học cho tiếng mẹ đẻ. Những từ như nhiệt độ, nhiệt kế, ô xy, căn bậc hai, lũy thừa… được ông chuyển ngữ ngày nào giờ đã quá thông dụng. Ông đã khai mở cho những danh từ khoa học tiếng Việt tiếp thu tri thức nhân loại đó.

Về với chân trời tri thức của dân tộc

Mở đầu bằng khoa học tự nhiên nhưng phần lớn cuộc đời về sau, Hoàng Xuân Hãn lại được biết đến như một nhà khảo cứu Hán Nôm, nhà sử học, nhà ngôn ngữ học, nhà nghiên cứu văn hóa, giáo dục Việt Nam. Trên tinh thần tôn thờ tính chính xác của khoa học tự nhiên, ông biên soạn cuốn Lý Thường Kiệt - Lịch sử ngoại giao và tôn giáo triều Lý và xuất hiện như một chuyên gia duy nhất, hàng đầu về vấn đề này thời đó. Ông khai thác gần như cạn kiệt các tài liệu về Lý Thường Kiệt và sau ông, khó có ai có thể viết hơn được nữa. Với tinh thần “khảo cứu triệt để” ấy, ông cũng góp phần không nhỏ trong việc minh định trả những tác phẩm văn học trung đại về với lịch sử của nó. Các công trình Chinh phụ ngâm bị khảo, Nghiên cứu về Kiều của ông vẫn là những nghiên cứu quan trọng nhất về hai tác phẩm này trong thế kỷ 20.

Có lần GS Phan Huy Lê hỏi ông: “Bác là một nhà toán học, một nhà vật lý nguyên tử, một kỹ sư cầu cống nhưng tại sao bác lại say mê và dành phần lớn cuộc đời vào nghiên cứu lịch sử, văn hóa dân tộc?”. Ông Hoàng Xuân Hãn trả lời: “Sau khi từ Pháp trở về nước dạy học, tôi tìm đọc lịch sử Việt Nam của Trần Trọng Kim, Lê Thước. Tôi kính trọng tác giả nhưng cảm thấy phương pháp khảo cứu, biên soạn của ta vẫn cần được nâng cao, cần khoa học hơn, hiện đại hơn”. Ý thức được điều làm nên sự “phát triển bền vững” của quốc gia không phải là khoa học tự nhiên mà là khoa học xã hội, Hoàng Xuân Hãn đã đi từ chân trời tri thức của nhân loại về với chân trời tri thức của dân tộc mình.

Một may mắn của Hoàng Xuân Hãn so với những thế hệ trí thức Việt Nam trước đó là ông đã được hưởng nền giáo dục Pháp - Việt một cách đầy đủ và bài bản. Điều đó khác với thế hệ Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh dù đã bước được rộng dài hơn nhưng vẫn không vượt qua khỏi những hạn chế của việc tự học… Theo lời một học trò - GS Tạ Trọng Hiệp, các công trình của ông Hãn đã khẳng định trong sự học của ta không thể chỉ có Tây học và trong các vốn cổ của ta không thể loại bỏ thành phần Hán.

Không chỉ để lại những công trình đồ sộ, Hoàng Xuân Hãn còn để lại ảnh hưởng sâu sắc đối với nhiều người làm khoa học xã hội Việt Nam sau. Chẳng hạn, khảo cứu công phu với tinh thần “hoài nghi tất cả”, ông đã đủ chứng cứ chứng minh bản dịch Chinh phụ ngâm là của Phan Huy Ích chứ không phải Đoàn Thị Điểm như mọi người vẫn nghĩ. Không những thế, công trình tâm huyết về Lý Thường Kiệt của ông đã thay đổi quan niệm về vị thế bé nhỏ, nhược tiểu của Việt Nam bằng việc chỉ ra vào thời Lý, Đại Việt là một quốc gia hùng mạnh cả về kinh tế, văn hóa, quân sự và chính trị.

“Ông đã nỗ lực đưa dân tộc vào hiện đại hóa bằng cái hợp lý của khoa học chứ không bằng áp lực của chuyên chế”, GS Tạ Trọng  Hiệp nói.

Hoàng Xuân Hãn (1908 - 1996), giáo sư toán học, kỹ sư, nhà sử học, nhà ngôn ngữ học, nhà nghiên cứu văn hóa, giáo dục Việt Nam, người soạn thảo và ban hành Chương trình Trung học Việt Nam đầu tiên, quê ở Đức Thọ, Hà Tĩnh. Năm 1928, Hoàng Xuân Hãn đỗ thủ khoa kỳ thi tú tài toàn phần và được nhận học bổng của chính phủ Đông Dương sang Pháp học dự bị để thi vào các trường lớn. Sang Pháp, ông lần lượt thi đỗ vào các trường lớn (grande école) tại Pháp như Trường Sư phạm, Trường Bách khoa và Trường Cầu đường Paris. Trở về nước năm 1934, ông từ chối nhập quốc tịch Pháp để có thể trở thành một quan chức nhỏ rồi quay lại Pháp tiếp tục việc học (ông đậu cử nhân toán năm 1935 và thạc sĩ toán 1936 tại Khoa Toán Trường đại học Sorbonne). Năm 1936, ông trở về dạy Trường Bưởi. Kháng chiến toàn quốc nổ ra, bị kẹt trong lòng Hà Nội, gia đình giáo sư trở thành cơ sở nội thành của kháng chiến. Sau đó, năm 1950, ông cùng gia đình sang Pháp. Ông mất ngày 10.3.1996 tại Paris (Pháp).

Ông có công trình lớn cả trong khoa học tự nhiên lẫn xã hội. Các tác phẩm lớn của ông: Danh từ khoa học, Lịch và lịch Việt Nam, Lý Thường Kiệt - Lịch sử ngoại giao và tôn giáo triều Lý, La Sơn Phu Tử, Chinh phụ ngâm bị khảo, Nghiên cứu về Kiều, Thiên tình sử Hồ Xuân Hương, Thi văn Việt Nam... cùng nhiều công trình nghiên cứu, biên tập, chú thích các tác phẩm văn cổ như: Đại Nam quốc sử diễn ca (Lê Ngô Cát), Mai Đình mộng ký (Nguyễn Huy Hổ), Văn tế thập loại chúng sinh (Nguyễn Du)...

Theo nhà nghiên cứu Trần Nho Thìn, ông là đại diện một thế hệ trí thức tân học Việt Nam xuất phát điểm đi theo khoa học tự nhiên nhưng vốn văn hóa truyền thống lẫn vốn Tây học đều phong phú, uyên bác.

Năm 2000, GS Hoàng Xuân Hãn được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học xã hội và nhân văn.

Tháng 8.2011, Trường đại học Ponts et Chaussées (Trường Cầu đường Paris), một trong những đại học uy tín hàng đầu của Pháp đã đặt tên Giáo sư Hoàng Xuân Hãn cho một giảng đường đại học. Trước đó, nhân kỷ niệm 100 năm truyền thống Trường Cầu đường Paris, Giáo sư Hoàng Xuân Hãn được vinh danh là một trong 100 sinh viên tiêu biểu nhất trong lịch sử của trường.

Xem Thêm

Tin mới

Tăng cường năng lực, đổi mới cơ chế tài chính khoa học và công nghệ
Tháo gỡ các điểm nghẽn về cơ chế tài chính, thủ tục hành chính và quản trị rủi ro sẽ tạo động lực mạnh mẽ để cộng đồng khoa học và công nghệ cả nước tự tin bước vào giai đoạn phát triển mới, góp phần thiết thực vào sự nghiệp đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.
Liên hiệp Hội tỉnh Đắk Lắk – Thành viên tích cực của Mặt trận trong giai đoạn mới
Trong hệ thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Liên hiệp Hội tỉnh Đắk Lắk là tổ chức tập hợp, đoàn kết đội ngũ trí thức KH&CN, làm cầu nối giữa trí thức với Đảng, Nhà nước và Nhân dân. Trong giai đoạn mới, phát huy vai trò thành viên của Mặt trận, Liên hiệp Hội tăng cường phối hợp, phát huy trí tuệ đội ngũ trí thức, góp phần củng cố khối đại đoàn kết và thúc đẩy tỉnh Đắk Lắk phát triển nhanh, bền vững.
VUSTA tổng kết 15 năm triển khai Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS
Ngày 12/11/2026, tại Quảng Ninh, Ban Quản lý dự án VUSTA - Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS tổ chức tổng kết dự án giai đoạn 2024-2026, đồng thời nhìn lại toàn bộ chặng đường hoạt động giai đoạn 2011-2026. Sự kiện đánh dấu 15 năm VUSTA đóng vai trò là cầu nối chiến lược, gắn kết cộng đồng cùng hệ thống y tế công của Việt Nam trong công tác phòng, chống dịch bệnh.
Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38: Lần đầu tiên trao 02 giải Đặc biệt, ghi nhận 312 đồ án dự thi
Sáng 15/11, tại Hà Nội, Lễ trao Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38 năm 2026 được tổ chức nhằm vinh danh những đồ án xuất sắc thuộc lĩnh vực Kiến trúc - Xây dựng. Mùa giải năm nay ghi nhận số lượng tham dự cao kỷ lục với 312 đồ án đến từ 29 trường đại học trên cả nước. Đặc biệt, lần đầu tiên trong lịch sử 38 năm tổ chức, Giải thưởng trao hai giải Đặc biệt cho những đồ án có chất lượng nổi bật.
Bắc Ninh: Hội thảo Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ
Ngày 12/11, Liên hiệp các Hội Thành phố đã phối hợp Cục Sở hữu trí tuệ- Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội thảo “Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ thúc đẩy hoạt động nghiên cứu phát triển và đổi mới sáng tạo trong các trường đại học, cao đẳng trên địa bàn Thành phố Bắc Ninh”.
Đắk Lắk: Phát huy giá trị rừng và biển trong phát triển kinh tế xã hội của tỉnh
Việc hợp nhất tỉnh Đắk Lắk và tỉnh Phú Yên đã hình thành một không gian phát triển mới, kết nối vùng cao nguyên với duyên hải, kết nối đại ngàn với Biển Đông. Đây không chỉ là sự thay đổi về địa giới hành chính mà còn mở ra cơ hội tổ chức lại không gian phát triển, khai thác và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực tự nhiên, văn hóa và con người.
Đẩy mạnh giáo dục STEM, tạo nền tảng phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tại An Giang
Ngày 12/11, Liên hiệp Hội Việt Nam phối hợp với Liên hiệp Hội tỉnh An Giang tổ chức Hội thảo “Đẩy mạnh giáo dục STEM để phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tỉnh An Giang”. Hội thảo có sự tham dự của lãnh đạo Liên hiệp Hội Việt Nam, đại diện Liên hiệp Hội các tỉnh, thành phố, các cơ quan sở ngành đại phương, trường đại học, cán bộ quản lý giáo dục và đông đảo thầy cô giáo trên địa bàn tỉnh.