Một số ký ức đáng nhớ về cầu Long Biên
Đó là những người trong điều kiện an toàn phòng hộ thô sơ, bồi dưỡng vật chất kém cỏi cũng đã dũng cảm xuống sâu dưới nước trên 50 m để làm các móng cầu kiểu giếng chìm hơi ép (người công nhân phải làm trong điều kiện chịu áp lực cho đến 5 át mốt phe – trên 5 kg/cm2). Biết bao nhiêu người đã hy sinh trong quá trình thi công nguy hiểm và một số không ít còn phải mang bệnh tật (bệnh giếng chìm) suốt đời. Nhờ sự hăng say lao động đó là một công trình khi ra đời đã được ví như một “kỳ quan thứ 7” của thế giới thời đó do dáng đứng đẹp, quy mô lớn, kỹ thuật phức tạp.
Từ khi xây dựng cho đến nay cầu Long Biên đã được chứng kiến bao nhiêu sự kiện lịch sử. Cầu đã cùng bộ đội Thủ đô từ đầu cuộc kháng chiến chống Pháp khi rút lui để bảo toàn lực lượng. Cầu đã chứng kiến việc rút lui của quân Pháp hàng binh sau chiến dịch Điện Biên Phủ, đã chứng kiến việc trao trả tù binh Mỹ bị bắt trong thời kỳ chiến tranh phá hoại miền Bắc.
Đáng nhớ nhất là các cuộc chiến tích của những người thợ cầu Việt Nam với sự giúp đỡ của nhân dân mọi cấp, mọi ngành đã anh dũng “đánh bại” các cuộc oanh tạc liên tiếp của giặc Mỹ trong cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc hòng cắt đứt sự chi viện của hậu phương miền Bắc với miền Nam ruột thịt. Bằng sức lao động và trí óc của mình, những cán bộ thi công, công nhân đã làm thất bại âm mưu của địch bằng quyết tâm “địch phá thì ta sửa ta đi, địch lại đánh ta lại sửa ta đi”. Hồi ấy tôi là phụ trách kỹ thuật Công ty cầu Thống Nhất (sau đổi tên là Công ty cầu 5) được Bộ và Tổng cục Đường sắt giao cho đảm bảo giao thông khu đầu mối (các công trình giao thông ở khu vực Hà Nội). Khi địch đánh tôi được phân công phụ trách công tác cứu chữa, ký ức mà cuộc chiến đấu này vẫn còn sống mãi trong tôi và tôi chỉ xin ghi lại một số sự kiện tiêu biểu:
Chiều 23 - 8 - 1967 (khoảng 3 giờ chiều) do nước sông Hồng lên to, cầu phao qua sông không hoạt động được, cấp trên bất đắc dĩ cho nhân dân qua cầu. Đúng lúc đó máy bay Mỹ ập tới đánh đi đánh lại. Nhịp 15 bị đánh sập rơi xuống. Nhịp 14 hư hỏng nặng và một số nhịp khác bị đánh ít hơn. Ngày đó đúng vào dịp gần Tết trung thu, các bà các chị đi qua cầu mua quà tết về mở cỗ cho các cháu. Do máy bay địch oanh tạc, xác chết nằm la liệt trên cầu. Có người chết còn ôm túi quà Trung thu chuẩn bị mang cho con cái. Một đồng chí cảnh sát tuần tra trên cầu cũng bị đánh văng cả người lẫn xe mô tô bên kia đường và hy sinh. Chỗ ở của các nữ công nhân cầu ở gần bãi Long Biên cũng bị trúng đạn, rất may không có người bị hy sinh, nhưng quần áo, đồ đạc bị cháy hết, đường đi trên cầu cũng bị cắt đoạn, chúng tôi phải trèo qua các thanh cầu cứu người, dùng ca nô, xà lan để đưa người, dòng dây từ trên cầu xuống. Thật là một cảnh tượng khiến bất cứ ai chứng kiến đều cảm thấy đau lòng.
Sau khi máy bay địch đi qua, Công ty cầu chúng tôi lập tức ra quân vừa thu gom hiện trường, cứu người, vừa lo tập hợp lực lượng cán bộ kỹ thuật nghiên cứu cùng cơ quan của Tổng cục Đường sắt và Tổng đội công trình II tiến hành ngay công việc sửa chữa. Bộ GTVT, Tổng cục Đường sắt với sự giúp đỡ của UBND thành phố Hà Nội, sự chỉ đạo của Chính phủ đã nhanh chóng điều động nhân lực, thiết bị cho việc cứu dân, đảm bảo giao thông. Khu Gang thép Thái Nguyên đã xung phong đưa máy hàn và hàng trăm thợ hàn đến chi viện. Nhà máy xe lửa Gia Lâm cũng điều động lực lượng tương tự. Công ty cầu II thuộc Cục quản lý đường bộ đã được phân công làm ngay cầu treo ở hạ lưu để đảm bảo đi qua nhịp 15 bị đánh sập. Công ty cầu 5 chúng tôi được phụ trách sửa chữa các nhịp từ bờ Nam ra trụ 15 trong đó nặng nhất là nhịp 14. Ngày 29 - 8 phần đường ô tô từ bờ ra trụ 15 đã xong và được nghiệm thu. Ngày 30 - 8 cầu treo của Công ty cầu đường bộ 2 cũng bắc xong và đảm bảo thông xe trước 2 - 9 để chào mừng ngày Quốc khánh. Ngày 1 - 10 phần ô tô ở phía thượng lưu và nhịp 15 (với sự chi viện của chi đội 2 Trung Quốc) cũng thông xe bảo đảm toàn bộ các tuyến đường sắt, đường bộ thượng, hạ lưu thông suốt. Đó không chỉ là một sự thành công lớn và quyết tâm về chỉ đạo thi công kỹ thuật mà còn tạo niềm tin cho cả cán bộ lãnh đạo, cán bộ kỹ thuật lúc đầu còn e ngại vì chưa từng sửa chữa một cầu to và kỹ thuật phức tạp như thế bao giờ thậm chí còn bị ngợp, hơn nữa mọi việc phải làm vào ban đêm, ban ngày công nhân sơ tán xa cầu phải ngủ ngoài vườn hoa.
Cầu thông xe được trên một tháng thì cuối tháng 10 máy bay Mỹ tiếp tục đánh làm nhịp 9 bị hỏng nặng. Nếu cứ tuần tự cắt rời từng thanh một để giải phóng mặt bằng gồm cả đường sắt và đường ô tô hai bên thì mất tới hàng tháng, nhiệm vụ chi viện cho tiền tuyến rất khẩn trương. Được sự góp ý của công binh, một phương án táo bạo đã được đề ra, nhanh chóng được thông qua và tổ chức thực hiện, một lượng mìn gần 1 tấn đã được gắn vào các thanh cầu theo thiết kế nổ mìn định hướng để nhấc bổng dầm thép trên 50m gồm cả đường sắt và đường bộ 300 tấn ra xa 10m giành chỗ để lắp nhịp mới. Việc nổ lượng mìn lớn đã thành công và trong nháy mắt cả nhịp cầu đó đã được nhấc bổng và bắn xa theo thiết kế quy định. Nhờ đó đã giúp chúng tôi vượt mức hoàn thành kế hoạch.
“Địch đánh ta sửa ta đi, địch lại đánh ta lại sửa ta đi”, trung bình cứ một tháng lại đánh một lần, phía ta còn có khi cũng phải mất hàng tháng để sửa chữa toàn bộ, trong khi để đảm bảo giao thông liên tục, đã có bến phà qua sông chở cả toa tàu ở Thanh Trì bảo đảm giao thông liên tục ngay sau khi cầu Long Biên bị đánh hỏng.
Đáng kể nhất là việc xây dựng cầu phao xe lửa SH1 bắc qua sông Hồng để đối phó với việc cầu Long Biên bị đánh hỏng vào cuối năm 1967 không thể cứu chữa ngay được. Một phương án sáng tạo đã được đề ra và tiến hành trong điều kiện chiến tranh, công nghệ đóng tàu của ta ở Hà Nội còn rất thô sơ. Phương án thiết kế đề xuất làm một cầu phao gồm hai đơn nguyên, mỗi đơn nguyên gồm hai xà lan 300 tấn ghép lại. Mỗi đơn nguyên như vậy ở trên có lắp dựng các dàn và đường ray cho đoàn tàu có đầu máy kéo chạy, được nguỵ trang và phủ bằng bao tải kéo về đậu ở nơi kín đáo tại Bát Tràng chờ để đưa ra bến đón tàu. Hai bên sông Hồng đã làm đường dẫn đường sắt, làm cầu tàu đón toa xe do đầu máy kéo đưa đoàn tàu xuống cầu. Nhà máy cầu phà chuẩn bị gia công các cầu phao, các đơn vị đảm bảo giao thông (Trung Quốc ở phía Bắc, Việt Namở phía Nam ) làm các đường sắt cho tàu xuống bến. Chiều 6 giờ vào đêm giao thừa ca nô dẫn hai đơn nguyên cầu phao từ Bát Tràng xuống Thanh Trì ghép lại với nhau. Đoàn tàu đầu tiên do đầu máy Pacific lai kéo đã đi qua an toàn trên cầu và đã được đồng chí Bộ trưởng Phan Trọng Tuệ cắt băng thông xe. Việc lắp ráp cầu phao lần đầu phải mất đến hai tiếng đồng hồ và dự kiến thành lập một công ty để quản lý, nhưng với sự nỗ lực sáng tạo của đội ngũ cán bộ, công nhân chỉ do một đội cầu đảm nhiệm và thời gian lắp ráp tháo dỡ, di dời toàn bộ rút xuống còn từ 30 đến 45 phút. Cầu phao đã thông xe vào đúng thời điểm tết Mậu Thân 1968. Cầu phao đã chạy liên tục từ đó đến hết tháng 6 không để xảy ra một sự cố nào.
Có thể kể nhiều sự kiện đầy xúc động nữa để nói về những người thợ cầu đã chiến đấu suốt thời kỳ chiến tranh chống sự oanh tạc của máy bay Mỹ (phải kể đến cả thời kỳ cuối năm 1972 Mỹ ném bom lại miền Bắc, cầu Long Biên lại bị phá hoại phải lắp lại cầu phao tương tự gọi là cầu phao SH2).
Tôi còn có thể kể thêm nhiều số liệu xúc động nữa liên quan đến cầu Long Biên cả với cá nhân tôi, nó như là một chiến tích hào hùng của một thời trai trẻ đầy nhiệt huyết.
Hướng tới một nghìn năm Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội, cầu Long Biên có thể coi là một di tích lịch sử, một kỳ tích của dân, quân cả nước, của Hà Nội nói riêng cần gìn giữ và ghi lại cho đời sau, là trách nhiệm của những người đi trước. Do vậy về vấn đề này, tôi đã đề nghị như sau:
- Nên gắn biển nêu các sự kiện bảo đảm an toàn giao thông thời chống Mỹ ở hai đầu cầu Long Biên để đánh dấu một thời kỳ chiến đấu gian khổ và oanh liệt.
- Có biên soạn kỹ lưỡng hơn về việc xây dựng cầu Long Biên (đó cũng là sự đóng góp chủ chốt của kỹ sư công nhân Việt Nam với sự giúp đỡ của kỹ sư Pháp và một số ít công nhân Pháp) và quá trình cứu chữa đảm bảo giao thông cầu Long Biên, gương những người lao động xuất sắc.
Ở đây do điều kiện có hạn nên tôi chỉ nêu được một số tình hình chính mà chắc rằng cũng không đầy đủ. Có phương án để giữ gìn di tích lịch sử này trong khi xây dựng cầu mới hoặc tu bổ cầu Long Biên.
Cầu Long Biên là một kỳ tích của nhân dân Thủ đô ta (trong đó có những người thợ làm cầu) mong được mọi người biết đến, trân trọng giữ gìn phát huy các kỳ tích sẵn có nhất là trong dịp kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long.
