Dị ứng thuốc

Dị ứng thuốc chỉ xảy ra sau khi đã có sự cảm ứng trước, tức là từ khi có sự tiếp xúc với thuốc lần thứ hai trở đi. Dị ứng thuốc không phụ thuộc vào liều lượng nên sẽ xảy ra dù thuốc gây dị ứng được dùng đúng liều hay dưới liều chỉ định. Trong một đơn vị thuốc, ngoài dược chất chính còn có tá dược, chất bảo quản, tạp chất và người dùng thuốc có thể bị dị ứng với bất cứ thành phần nào trong đó, kể cả chất chuyển hoá của dược chất sau khi vào cơ thể.

Dị ứng thuốc có thể xảy ra ở tất cả các cơ quan:

- Trên da, niêm mạc: mẩn ngứa, mề đay,…

- Trên hệ hô hấp: nghẹt thở, hen suyễn,…

- Trên hệ tiêu hoá: đau bụng, nôn mửa, tiêu chảy,…

- Trên mắt: chảy nước mắt, viêm kết mạc,…

Nặng hơn có thể gây viêm gan, viêm thận, viêm mạch,… nguy hiểm nhất là sốc phản vệ có thể đưa đến tử vong.

Có 4 kiểu dị ứng thuốc:

- Phản ứng tức thì kiểu phản vệ: xảy ra rất nhanh, khởi phát sau khi tiếp xúc với thuốc khoảng 15 phút, gồm: viêm miệng, lưỡi, tiêu chảy, nổi mề đay, ban đỏ, viêm mũi, hen suyễn, truỵ tim mạch, choáng phản vệ… Thuốc gây phản ứng kiểu này thường là vaccin, thuốc có nguồn gốc phủ tạng, kháng sinh bêtalactam (penicillin), aminoglycosid, các thuốc sulfamid và vitamin B1 tiêm tĩnh mạch.

- Phản ứng độc tế bào: dẫn đến sự ly bào hay tổn thương mô, như thiếu máu tan huyết do penicilin, ban xuất huyết giảm tiểu cầu do quinidin. Triệu chứng khởi phát xuất hiện sau 5-12 giờ và sẽ tự mất sau khi dừng thuốc một thời gian. Các thuốc gây dị ứng kiểu này ngoài penicilin và quinidin còn có sulfonamid, methyldopa, phenylbutazol, thiouracil.

- Phản ứng tạo phức hợp miễn dịch U, phức hợp này có thể được loại trừ nhưng có khi lắng đọng ở mô, gây ổ viêm loét đặc trưng. Những phản ứng này kéo dài từ 6-12 ngày và sẽ mất đi khi ngưng thuốc. Kháng sinh nhóm bêtalactam, sulfonamid, iodua, một số thuốc chống co giật gây ra kiểu phản ứng này.

- Phản ứng chậm: thông qua tế bào lymphô T và các đại thực bào đã được cảm ứng, có các triệu chứng: viêm da tiếp xúc, ban da, thương tổn ở mô thận và thần kinh. Các dẫn chất arsen, thuỷ ngân, sulfonamid, phenothiazin, procain, glucocorticoid thường gây phản ứng dị ứng theo kiểu này.

Dị ứng thuốc có thể do thuốc: những thuốc có bản chất protein, peptid, polysaccharid thường dễ gây dị ứng; có phản ứng chéo giữa thuốc gây dị ứng với một thuốc cùng nhóm: người bị dị ứng với các thuốc kháng viêm không steroid; đường dùng và cách dùng thuốc cũng có tác động đến phản ứng dị ứng. Bản thân người dùng thuốc cũng ẩn chứa nguy cơ gây dị ứng thuốc: người cao tuổi dễ bị dị ứng hơn người trẻ, người có cơ địa dị ứng dễ bị dị ứng thuốc hơn người bình thường, người có nhiều bệnh phải dùng cùng lúc nhiều thứ thuốc có nguy cơ bị dị ứng thuốc rất cao. Cho nên, với cùng một thuốc, người này dùng bị dị ứng nhưng người khác thì không.

Để tránh tình trạng dị ứng thuốc, khi khám bệnh hoặc mua thuốc nên thông báo cho thầy thuốc những loại thuốc mà mình đã bị dị ứng trước đó và những thuốc hiện đang dùng, nếu có những phản ứng bất thường sau khi dùng cần ngưng ngay thuốc, đến tái khám tại bác sĩ đã kê đơn để đổi thuốc và có hướng xử trí thích hợp.