TS Trần Đức Lai: KHCN phải là trụ cột của mô hình tăng trưởng mới

TS Trần Đức Lai, Chủ tịch Hội Vô tuyến – Điện tử Việt Nam (Hội thành viên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam), nguyên Thứ trưởng Bộ TT&TT khẳng định, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực để tạo đột phá cho tăng trưởng nhanh, bền vững giai đoạn 2026-2031.

Với trách nhiệm của một cử tri trí thức hoạt động trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, ông Trần Đức Lai đã góp nhiều ý kiến sâu sắc, tâm huyết gửi tới Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI.

TS Trần Đức Lai, Chủ tịch Hội Vô tuyến – Điện tử Việt Nam. Ảnh: Mai Loan.

NÂNG CHI KHCN TỐI THIỂU 2% NGÂN SÁCH: CÚ HÍCH CHO TĂNG TRƯỞNG

Theo TS Trần Đức Lai, để khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thực sự trở thành động lực tăng trưởng, cần đồng thời tạo đột phá về thể chế và nguồn lực đầu tư.

Trước hết là yêu cầu thể chế hóa mạnh mẽ các chủ trương của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết 57-NQ/TW và định hướng của Đại hội XIV. Ông cho rằng cần ban hành một nghị quyết chuyên đề về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cho giai đoạn 2026–2031, coi đây là nền tảng xuyên suốt của mô hình phát triển mới.

Cùng với đó, theo TS Trần Đức Lai, hệ thống pháp luật cần được rà soát, sửa đổi đồng bộ theo hướng giảm mạnh rào cản hành chính, tăng quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm và cơ chế tài chính linh hoạt cho các tổ chức khoa học công nghệ công lập. Đồng thời, cần xây dựng một hành lang pháp lý minh bạch, thuận lợi để thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới sáng tạo phát triển.

Song song với thể chế, TS Trần Đức Lai cũng nhấn mạnh về tầm quan trọng của chi ngân sách cho khoa học và công nghệ lên tối thiểu 2% tổng chi ngân sách trong nhiệm kỳ 2026–2031 trong việc bảo đảm nguồn lực thực hiện các mục tiêu phát triển.

Một điểm quan trọng khác là đổi mới cách thức phân bổ nguồn lực. Theo đó, cần chuyển từ đầu tư dàn trải sang tập trung vào các chương trình công nghệ chiến lược cấp quốc gia như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn – vi mạch, công nghệ lượng tử, công nghệ sinh học, vật liệu mới, công nghệ phục vụ chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn và thích ứng biến đổi khí hậu.

Đặc biệt, mô hình “đầu tư mồi” từ ngân sách nhà nước cần được áp dụng mạnh mẽ nhằm dẫn dắt, thu hút nguồn lực xã hội và khu vực tư nhân tham gia vào các hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm và thương mại hóa công nghệ mới, đi kèm cơ chế chia sẻ rủi ro và lợi ích rõ ràng.

Theo TS Trần Đức Lai, nếu thực hiện đồng bộ các giải pháp về thể chế và đầu tư, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ có đủ điều kiện để trở thành nền tảng của mô hình tăng trưởng mới, tạo động lực cho phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn tới.

HOÀN THIỆN LUẬT, HẠ TẦNG, NHÂN LỰC: XÂY NỀN CHO KINH TẾ SỐ BỀN VỮNG

Theo TS Trần Đức Lai, để khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phát huy hiệu quả, cần đồng bộ hoàn thiện pháp lý, hạ tầng số, nguồn nhân lực và cơ chế tham vấn.

Trước hết, cần đẩy nhanh triển khai Luật Công nghiệp công nghệ số 2025, công cụ pháp lý quan trọng để phát triển ngành công nghiệp số, bảo vệ dữ liệu và quyền riêng tư; đồng thời khẩn trương ban hành đầy đủ nghị định, thông tư, tránh khoảng trống pháp lý.

“Đề nghị Quốc hội xem xét ban hành khung pháp lý ở cấp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân, hoàn thiện Luật An ninh mạng và các văn bản dưới luật, hài hòa giữa bảo vệ người dân, doanh nghiệp với thúc đẩy đổi mới sáng tạo và dòng chảy dữ liệu”, ông Lai nói.

Về hạ tầng, cần tiếp tục triển khai Chiến lược hạ tầng số và Quy hoạch hạ tầng thông tin - truyền thông; phổ cập cáp quang, phủ sóng 5G, phát triển trung tâm dữ liệu xanh, quy mô lớn phục vụ trí tuệ nhân tạo và kinh tế dữ liệu.

Đồng thời, tăng đầu tư cho các trung tâm điều hành an ninh mạng (SOC); nâng cao nhận thức an toàn thông tin cho người dân, đặc biệt nhóm yếu thế; siết chặt chế tài với các hành vi vi phạm.

Về nhân lực, cần có chính sách đặc thù để đào tạo, thu hút, đãi ngộ nhân lực khoa học công nghệ chất lượng cao; đổi mới đào tạo theo hướng liên ngành, gắn với nhu cầu doanh nghiệp, tăng cường hợp tác quốc tế.

“Đồng thời, triển khai các chương trình quốc gia về nâng cao kỹ năng số cơ bản cho người lao động, nông dân, người yếu thế thông qua hệ thống giáo dục nghề nghiệp, trung tâm học tập cộng đồng và các nền tảng học trực tuyến mở, bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi số.”

Cùng với đó, cần lồng ghép mục tiêu khoa học, công nghệ và chuyển đổi số vào các chương trình mục tiêu quốc gia; khuyến khích các mô hình đổi mới sáng tạo phục vụ cộng đồng như nông nghiệp thông minh, thương mại điện tử nông sản, y tế từ xa, giáo dục trực tuyến.

TS Trần Đức Lai cho rằng, cần thiết lập cơ chế tham vấn chính sách thường xuyên giữa Quốc hội, Chính phủ với cộng đồng khoa học, các hiệp hội nghề nghiệp, doanh nghiệp công nghệ số trong quá trình xây dựng luật, nghị quyết, chiến lược, quy hoạch liên quan đến khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

“Trong đó, cần phát huy vai trò của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam và các hội chuyên ngành trong phản biện chính sách, giám sát thực thi, bảo đảm ý kiến của cử tri trí thức được phản ánh đầy đủ, khách quan”, ông Lai nhấn mạnh.