Cuộc chiến giữa kháng sinh & vi khuẩn đề kháng

Ba khám phá này đã có những mối liên quan chặt chẽ mà người ta nghĩ rằng nếu thiếu một trong những mối liên hệ này, khoa kháng sinh trị liệu sẽ không có diện mạo như ngày hôm nay. Các khám phá này đã giúp loài người khống chế vi khuẩn, đồng thời bổ sung cho nhau để chống với tình trạng vi khuẩn đề kháng một trong các kháng sinh này.

Cứ tưởng nhân loại đã tìm ra phép thần để tiêu diệt các mầm mống gây bệnh, nhưng ngay từ khi kháng sinh chưa ra đời, Louis Pasteur - người khám phá ra vi khuẩn - đã cảnh báo: “Thưa các Ngài, rồi đây sẽ đến lúc vi khuẩn lên tiếng…”.

Điều được cảnh báo đã đến muộn. Sau hơn 40 năm penicillin được tôn sùng như thần dược, đến thập kỷ 70 của thế kỷ 20, như Pasteur đã tiên đoán, vi khuẩn lên tiếng: Chúng tôi đã chống lại được penicillin. Penicillin bị mất hoạt trước vũ khí đề kháng của chúng tôi…

Sự lên tiếng này đã rõ ràng: dịch kiết lỵ đã bùng nổ ở Mexiconăm 1972, bệnh lậu đã lan tràn trong giới gái mại dâm ở Philippines mà trước đó tưởng chừng như đã bị penicillin xóa sổ.

Đáng chú ý nhất là sự trỗi dậy của bệnh lậu, một bệnh lây qua đường tình dục, dây dưa khó trị và chỉ được chữa có hiệu quả khi penicillin ra đời, nay lại còn tiếp tục gây tác hại.

Tìm hiểu sự đề kháng của vi khuẩn lậu, các nhà khoa học nhận thấy chúng đã sản xuất một loại enzym làm bất hoạt penicillin. Enzym này gọi là betalactamase, có tác động cắt đứt chuỗi betalactam của penicillin hoặc ephalosporin để biến penicillin và cephalosporin thành vô hiệu.

Từ thập niên 80 về sau, bệnh viện gọi là mối nguy hiểm cho bệnh nhân, vì là nơi đã bị nhiễm phải những loại vi khuẩn đề kháng, những loại vi khuẩn mang enzym betalactamse. Theo thống kê, trong thời gian này, việc bị nhiễm vi khuẩn đề kháng đã gây ra 90.000 cái chết cho bệnh nhân ở Mỹ và 20.000 bệnh nhân ở Đức.

Để đối phó với các vi khuẩn đề kháng, các nhà khoa học đã tập trung nhiều công sức để tìm ra phương cách “đánh lừa” vi khuẩn. Một trong những đối phó nổi tiếng đầu tiên là chế tạo ra penicillin G là loại penicillin có gắn thêm nhóm hoá học benzyl, có tác dụng bám chặt enzym betalactamase của vi khuẩn đề kháng làm bất hoạt loại enzym này, vì thế vi khuẩn đề kháng vẫn bị penicillin tiêu diệt.

Vi khuẩn sinh ra enzym betalactamase khi bệnh nhân dùng penicillin và các kháng sinh loại betalactam với số lượng ít, không đủ liều, giống như vi khuẩn được chủng ngừa vaccin để tạo ra kháng thể là enzym betalactamase.

Vì thế các nhà khoa học phải thay đổi cấu trúc của kháng sinh bằng cách chế tạo hàng loạt kháng sinh bán tổng hợp, khiến vi khuẩn không kịp đối phó để tạo ra cách đề kháng.

Tuy nhiên, theo thời gian, việc dùng kháng sinh không hợp lý dẫn đến các kháng sinh bán tổng hợp mới ra đời cũng bị vi khuẩn phản công. Vi khuẩn tạo được enzym đề kháng làm bất hoạt các kháng sinh bán tổng hợp mới nhất.

Người ta ví von: vỏ quýt dày, móng tay nhọn, móng tay nhọn lại gặp vỏ quýt dày hơn. Cuộc chiến tiếp diễn không ngừng.

Cuộc chiến giữa việc tìm ra kháng sinh mới chống vi khuẩn đề kháng ngày càng trở nên phức tạp, do việc sử dụng kháng sinh quá rộng rãi trong ngành thực phẩm và chăn nuôi gia súc.

Một khó khăn khác là vi khuẩn đã tinh khôn hơn nên đã chuyển yếu tố đề kháng cho hậu duệ của chúng qua các plasmid mang gen đề kháng.