Chính sách về tài nguyên khoáng sản của một số nước, liên hệ với Việt Nam

Chính sách khoáng sản tại một số nước

Nhật Bản

Trong Luật khai khoáng Nhật Bản không có điều khoản riêng quy định về quyền sở hữu đối với tài nguyên khoáng sản. Tuy nhiên,điều 2 của Luật Khai khoáng Nhật Bản quy định, nhà nước có thẩm quyền cấp quyền khai thác và quyền chiếm hữu khoáng sản chưa khai thác. Như vậy, khi một mỏ khoáng sản chưa được nhà nước cấp quyền khai thác và quyền sở hữu cho ai thì mỏ đó vẫn thuộc quyền sở hữu của nhà nước.

Điều 7 Luật khai khoáng quy định: Không một tổ chức nào được tự ý khai thác mỏ và cũng không được thu gom khoáng sản trừ khi đã được cấp quyền khai thác mỏ. Trừ khí đốt, đolomit, sét sử dụng cho mục đích tiêu dùng gia đình và không có mục đích thu lợi nhuận.

Điều 8 quy định: Chủ giấy phép khai thác mỏ, chủ hợp đồng khai thác được sở hữu các loại khoáng sản đã khai thác trong vùng khai thác mỏ có liên quan.

Điều 9 quy định: Khi chuyển nhượng giấy phép khai thác hoặc hợp đồng khai thác thì quyền lợi và nghĩa vụ của chủ sở hữu giấy phép khai thác mỏ hoặc chủ hợp đồng khai thác cũng được chuyển sang chủ mới.

Điều 12 quy định: Quyền khai thác mỏ được xem như là quyền thật sự và áp dụng theo những quy định liên quan đến bất động sản trừ khi có quy định khác của Luật này.

Theo điều 17, ngoài công dân Nhật và công ty của Nhật không ai được sở hữu quyền khai thác mỏ trừ khi có quy định khác của một hiệp ước.

Về thời hạn giấy phép thăm dò theo quy định là 2 năm kể từ ngày đăng ký.

Luật Khai khoán Hàn Quốc

Trong Luật Khai khoáng của Hàn Quốc cũng không có điều khoản riêng quy định về quyền sở hữu khoáng sản. Tuy nhiên, Điều 2 – Quyền hạn của Nhà nước quy định: Nhà nước có thẩm quyền cấp quyền khai thác và quyền chiếm hữu khoáng sản chưa khai thác. Như vậy, khi một mỏ khoáng sản chưa được Nhà nước cấp quyền khai thác và quyền sở hữu cho ai thì sở hữu vẫn của Nhà nước.

Điều 6 quy định người nước ngoài và pháp nhân nước ngoài, pháp nhân được thành lập theo pháp luật Cộng hòa Hàn Quốc trong đó có một nửa hoặc hơn nửa số vốn, hoặc phần lớn phiếu biểu quyết thuộc về người nước ngoài hoặc pháp nhân nước ngoài thì không được cấp quyền khai thác, trừ khi có đề nghị của Bộ trưởng Bộ Thương mại, Công nghiệp và tài nguyên và được Hội đồng Quốc gia chấp thuận.

Điều 7 quy định: Khoáng sản chưa khai thác sẽ không được khai thác nếu chưa thiết lập quyền khai thác.

Điều 8 quy định: Khoáng sản được khai thác ra khỏi lòng đất trong vùng khai thác mỏ đã cấp quyền khai thác sẽ được sở hữu bởi người nắm giữ quyền khai thác.

Các khoáng sản đã được khai thác từ lòng đất bên ngoài vùng khai thác sẽ được sở hữu bởi người được cấp quyền sở hữu đối với nó, trừ khi các khoáng sản đó thu được thông qua các hành đọng phạm tội.

Điều 9 (Chuyển nhượng quyền và nghĩa vụ) quy định: Tất cả các quyền và nghĩa vụ của những người nắm giữ quyền khai thác quy định trong Đạo luật này đều có thể được chuyển hướng.

Sau khi được phép của Bộ trưởng Thương mại, Công nghiệp và Tài nguyên, cần phải có ý kiến đồng ý của chủ sở hữu khu đất.

Điều 14 quy định thời hạn của một giấy phép không quá 25 năm. Một người nắm giữ quyền khai thác có thể mở rộng thời hạn của một quyền khai thác với sự phê chuẩn của Bộ trưởng Thương mại, Công nghiệp và Tài nguyên trước khi kết thúc của thời hạn đó, dưới các điều kiện như đã quy định bởi Sắc lệnh Tổng thống. Trong trường hợp này, như sự gia hạn sẽ được tạo ra cho một giai đoạn không nhiều hơn 25 năm.

Luật Tài nguyên khoáng sản của Trung Quốc

Điều 3 Luật Khoáng sản quy định tài nguyên khoáng sản sở hữu Nhà nước. Quyền sở hữu của Nhà nước đối với tài nguyên khoáng sản do Quốc vụ viện thi hành. Quyền sở hữu của Nhà nước đối với tài nguyên khoáng sản, dù ở gần bề mặt đất không thay đổi theo sự thay đổi quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng đất có tài nguyên khoáng sản đi kèm.

Điều 4 quy định: Nhà nước bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các doanh nghiệp khai khoáng được thành lập đúng pháp luật để khai thác tài nguyên khoáng sản.

Các doanh nghiệp khai khoáng quốc doanh là lực lượng nòng cốt trong khai thác tài nguyên khoáng sản, Nhà nước bảo đảm củng cố và phát triển tiềm lực kinh tế quốc doanh về khoáng sản này.

Điều 5 quy định: Nhà nước thực hành chế độ cấp giấy phép thăm dò và khai thác khoáng sản có thu tiền bồi thường. Bất cứ ai khai thác tài nguyên khoáng sản đều phải nộp thuế tài nguyên và tiền bồi thường tài nguyên khoáng sản theo các quy định liên quan của Nhà nước.

Theo quy định tại Điều 6, quyền thăm dò, và quyền khai thác không được chuyển nhượng trừ những trường hợp sau đây:

1/ Chủ giấy phép thăm dò có quyền tiến hành các hoạt động thăm dò trong phạm vi diện tích thăm dò đã khoanh định và có quyền ưu tiên được cấp giấy phép khai thác tài nguyên khoáng sản trong diện tích thăm dò. Chủ giấy phép thăm dò, sau khi hoàn thành nhiệm vụ chi phí thăm dò tối thiểu đã quy định và nếu được chấp thuận theo pháp luật thì có thể chuyển nhượng quyền thăm dò cho người khác.

2/ Một doanh nghiệp khai khoáng đã được quyền khai thác nhưng cần thay đổi sở hữu của quyền khai thác đó trong hoàn cảnh hợp nhất hoặc chia tách, hoặc gia nhập liên doanh cổ phần hoặc liên doanh hợp tác với những doanh nghiệp khác, hoặc bán tài sản của mình, hoặc trong tình huống dẫn tới việc thay đổi quyền sở hữu tài sản của doanh nghiệp, doanh nghiệp khai khoáng có thể chuyển nhượng quyền khai thác cho người các doanh nghiệp khác, sau khi được chấp thuận theo pháp luật.

Liên quan đến thăm dò và khai thác tài nguyên khoáng sản, Điều 7 quy định: Nhà nước thực hành chính sách kế hoạch thống nhất, phân bổ hợp lý thăm dò tổng hợp, khai thác hợp lý và sử dụng tổng hợp tài nguyên khoáng sản.

Điều 34 quy định, những sản phẩm khoáng sản theo quy định của Quốc vụ nên dành cho những đơn vị được chỉ định mua sẽ không được bán cho những đơn vị, cá nhân khác, những người khai thác các loại khoáng sản này không được bán các sản phẩm của mình cho những đơn vị không được chỉ định.

Chính phủ Trung Quốc khuyến khích việc thăm dò và khai thác theo nhu cầu thị trường, đặc biệt tài nguyên vượt trội ở khu vực phía Đông, tăng khả năng nội địa về cung cấp tài nguyên khoáng sản. Tại cùng thời điểm, một chính sách quan trọng của chính phủ để nhập khẩu vốn và công nghệ nước ngoài nhằm khai thác tài nguyên khoáng sản đất nước, sử dụng thị trường và tài nguyên khoáng sản nước ngoài và giúp đỡ các doanh nghiệp khai khoáng và sản phẩm khoáng sản trong nước hội nhập thị trường quốc tế. Chính phủ Trung Quốc cho rằng cần phải có các công ty nước ngoài tham gia thị trường Trung Quốc và các doanh nghiệp Trung Quốc gia nhập thị trường các quốc gia khác để tạo ra các lợi ích song phương khác nhau bổ sung về tài nguyên là một dấu hiệu đáng chú ý cho thịnh vượng chung và sự phát triển mạnh mẽ của khai thác và tìm kiếm tài nguyên khoáng sản thế giới.

Luật Khai khoáng của Philipin

Điều 2 Luật quy định tất cả tài nguyên khoáng sản trong đất công và đất tư phạm vi lãnh thổ và khu đặc quyền kinh tế của Cộng hòa Phillipin đều thuộc sở hữu của Nhà nước. Nhà nước có trách nhiệm khuyến khích thăm dò, khai thác, sử dụng hợp lý và bảo tồn chúng thông qua những nỗ lực của Chính phủ và khu vực tư nhân nhằm tăng cường sự tăng trưởng kinh tế quốc dân sao cho giữ gìn một cách hiệu quả về môi trường và bảo vệ được quyền lợi của cộng đồng xung quanh.

Điều 4 quy định: Tài nguyên khoáng sản do nhà nước sở hữu, việc thăm dò, khai thác sử dụng, chế biến khoáng sản phải nằm dưới sự kiểm soát và giám soát toàn diện của Nhà nước. Nhà nước có thể trực tiếp thực hiện những hoạt động trên hay có thể ký hợp đồng về khoáng sản với các nhà thầu.

Điều 5 quy định: Khi có yêu cầu vì lợi ích quốc gia, như khi có nhu cầu phải dự trữ những nguyên liệu chiến lược cho các ngành công nghiệp thiết yếu phục vụ phát triển quốc gia hoặc một số khoáng sản nhất định phục vụ các giá trị khoa học, văn hóa hoặc sinh thái, thì tổng thống có thể thiết lập những khu dự trữ khoáng sản.

Một số quy định của Hoa Kỳ về khoáng sản

Quyền sở hữu khoáng sản, cũng như quyền sở hữu mặt đất ở Hoa Kỳ thuộc tư nhân, chính phủ tiểu bang và chính phủ liên bang. Phần lớn đất đai có triển vọng cho việc thăm dò, phát triển và khai thác kim loại quý, đều do Chính phủ liên bang sở hữu và được tiếp nhận thông qua hệ thống chủ động xin đăng ký quyền khai thác theo luật khai khoáng chung 1872 đã sửa đổi.

Các bang riêng biệt thường theo hệ thống cấp phép riêng đối với các khoáng sản do các bang sở hữu. Tư nhân có quyền bán, cho thuê hoặc ký các thỏa thuận khác như liên doanh liên quan đến khoáng sản mà họ sở hữu hoặc kiểm soát. Mọi hoạt động khai khoáng, dù trên đất tư hay đất công đều được điều chỉnh bởi rất nhiều luật, quy định, quy chế, pháp lệnh của liên bang, tiểu bang hay địa phương, chúng đề cập đến các vấn đề khác nhau kể cảo bảo vệ môi trường, giảm thiểu và phục hồi môi trường.

Các văn bản quy định các hoạt động và các hạn chế liên quan đến các vấn đề này do các cơ quan có trách nhiệm của chính phủ ban hành ở tất cả các giai đoạn của hoạt động khai khoáng.

Mối liên hệ với Việt Nam và một số đề xuất

Khoản 2 Điều 3a (bổ sung) của Luật khoáng sản quy định về nguyên tắc hoạt động khoáng sản như sau: Việc thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng khoáng sản phải theo quy hoạch được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền phê duyệt; bảo đảm an toàn, vệ sinh lao động; kết hợp chặt chẽ với bảo vệ môi trường, tài nguyên khác, cảnh quan thiên nhiên và di tích lịch sử - văn hóa; tạo điều kiện phát triển cơ sở hạ tầng, ổn định, cải thiện đời sống nhân dân địa phương nơi có khoáng sản được khai thác, chế biến và bảo đảm quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội. Như vậy, theo quy định tại khoản 2 Điều 3a (bổ sung) của Luật Khoáng sản trong những trường hợp nhất định không thể triển khai vào thực tiễn do đặc thù của tài nguyên khoáng sản phong p hú về chủng loại, đa dạng về quy mô tiềm năng tài nguyên, trữ lượng, điều kiện địa chất mỏ, địa lý kinh tế, nhân văn của các vùng mỏ cũng rất khác nhau. Đặc biệt quy mô khai thác, nhu cầu sử dụng của một số khoáng sản không thể đưa vào quy hoạch được.

Theo quy định hiện hành, khoáng sản thuộc sở hữu toàn dân, do nhà nước thống nhất quản lý. Thực tế công tác quản lý nhà nước và quản lý sản xuất trong những năm qua cho thấy hình thức “sở hữu toàn dân” được thể hiện một cách chưa đầy đủ trong các giai đoạn phát triển mỏ khoáng sản (từ điều tra, tìm kiếm, thăm dò, khai thác và chế biến). Khái niệm “sở hữu toàn dân” mang tính chất định tính, nhất là trong giai đoạn nền kinh tế nước ta phát triển theo cơ chế thị trường. Trong thực tế, khi khoáng sản trong lòng đất chưa được điều tra làm rõ thì chủ sở hữu thực sự về khoáng sản là nhà nước. Sau khi được nhà đầu tư ngân sách cho công tác điều tra, đánh giá tiềm năng tài nguyên khoáng sản, các khu vực khoáng sản được các tổ chức, cá nhân quan tâm và làm các thủ tục để xin các cơ quan quản lý nhà nước cấp phép thăm dò, khai thác. Mỏ, khu vực khoáng sản sau khi đã được cấp quyền thăm dò, khai thác cho các tổ chức, cá nhân thì trên thực tế chủ sở hữu về khoáng sản không thể hiện rõ ràng. Nhà nước vẫn thực hiện quyền chủ sở hữu đối với hu vực, mỏ khoáng sản đã được cấp giấy phép thăm dò, giấy phép khai thác, nhưng quyền đó được thể hiện chưa đầy đủ theo quy định tại Điều 164 Bộ Luật Dân sự năm 2005. Mặc dù các tổ chức, cá nhân đã được cấp quyền thăm dò, quyền khai thác tại các khu vực, mỏ khoáng sản song họ vẫn chưa phải là chủ sở hữu thực sự. Do những quy định chưa đầy đủ về sở hữu, về quyền của nhà nước, của các tổ chức, cá nhân được cấp quyền thăm dò, quyền khai thác khoáng sản nên thường dễ dẫn đến tình trạng kém hiệu quả trong công tác quản lý sản xuất thuộc lĩnh vực khoáng sản.

Nhằm đầy mạnh cải cách thủ tục hành chính, tăng cường công tác quản lý nhà nước về khoáng san theo cơ chế thị trường nhất thiết phải định rõ được sở hữu tài nguyên khoáng sản qua các giai phát triển mỏ. Theo quan điểm của chúng tôi, khu vực mỏ khoáng sản thuộc sở hữu của các thành phần qua các giai đoạn nên phát triển như sau:

Trước khi cấp phép thăm dò cho các tổ chức, cá nhân thì các khu vực, mỏ khoáng sản thuộc sở hữu của nhà nước, nhà nước phải thống nhất quản lý.

Sau khi cấp phép thăm dò, khu vực mỏ khoáng sản vừa thuộc quyền sở hữu của nhà nước, vừa thuộc sở hữu của tổ chức, cá nhân được quyền thăm dò. “Lưỡng quyền” ở đây để thể hiện được quyền lực, vai trò của nhà nước trong việc xác định ‘đúng’ quy mô, chất lượng giá trị tài nguyên khoáng sản – tài sản quan trọng trong lòng đất và vừa tạo điều kiện cho tổ chức, cá nhân đạt được quyền lợi về kinh tế của mình khi đầu tư vào thăm dò để khai thác khoáng sản.

Sau khi cấp phép khai thác cho các tổ chức, cá nhân thì khu vực mỏ khoáng sản phải thuộc sổ hữu của tổ chức, cá nhân được cấp quyền khai thác. Nhưng, thủ tục cấp phép phải được xác định trên cơ sở định giá tài nguyên – khoáng sản – làm căn cứ để đấu giá cấp phép khai thác.

Tuy nhiên, đối với một số loại khoáng sản đặc biệt, một số vùng lãnh thổ đặc thù của đất nước sẽ có những quy định riêng. Để đạt được những quy định kèm theo. Đặc biệt, để khoáng sản thuộc sở hữu của các tổ chức, cá nhân được cấp quyền khai thác phải có những quy định về chuyển giao quyền (sở hữu) phù hợp với đặc thù của tài nguyên khoáng sản. Tất cả các quy định về vấn đề này cần được xuất phát từ đặc điểm “khoáng sản hầu hết không tái tạo, rất có hạn và đang cạn kiệt nhanh chóng”.