Biến đổi văn hóa đô thị Hà Nội từ năm 1954 đến nay
Sự hội nhập của không gian văn hoá Thăng Long – Hà Nội và xứ Đoài.
Thủ đô Hà Nội nằm trên trục của châu thổ hình tam giác do sông Hồng và các phụ lưu của nó tạo nên với đỉnh là Việt Trì (Phú Thọ) và cạnh đáy là đường biển Vịnh Bắc bộ. Địa thế “tiện hướng nhìn sông dựa núi” như Lý Công Uẩn viết trong Chiều dời đô, đã quy tụ một mạng lưới đường bộ và sông ngòi lên rừng, xuống biển, ra bắc, vào nam dễ dàng. Với việc mở rộng địa giới hành chính lãnh thổ gồm cả xứ Đoài, giờ đây sông, ngòi, núi tạo nên bức tranh đặc sắc của môi trường tự nhiên không gian văn hoá Hà Nội mới. Môi trường tự nhiên ở đây luôn mang đậm chất lịch sử, văn hoá, nhất là ở tiểu vùng Hồ Gươm, Hồ Tây của Thăng Long – Hà Nội và tiểu vùng đô thị Sơn Tây của xứ Đoài.
Theo tinh thần quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam đến năm 2020 đã được điều chỉnh và xem xét tổng thể không gian Hà Nội mới, thì thành phố trung tâm (nội thành) được xây dựng theo hướng mở rộng ra ngoại vi, bằng một hệ thống các khu công nghiệp mới và các đô thị hiện đại. Phần lớn các đô thị đều coi sông, hồ, núi như nguồn lợi thiên nhiên quý giá, để tạo môi trường sinh thái cho quá trình phát triển.
Từ năm 1986 đến nay, đặc biệt hiện nay, cơ cấu không gian đô thị Hà Nội mới đã và sẽ bao gồm thành phố trung tâm (nội thành) và các đô thị vệ tinh thuộc các tỉnh ráp ranh: Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Hưng Yên và Hải Dương, với bán kính ảnh hưởng từ 30 – 60km. Về lâu dài, thành phố trung tâm chủ yếu phát triển về hướng Tây trên cơ sở hình thành cụm đô thị Sơn Tây, Hoà Lạc (Hà Nội), Xuân Hoà - Đại Lải – Phúc Yên (Vĩnh Phúc) và một số đô thị khác. Trên cơ sở đó, sẽ hình thành vùng Thủ đô rộng lớn.
Nếu không gian lãnh thổ truyền thống của Thăng Long – Hà Nội cơ bản dựa vào sông Tô Lịch, Hồ Gươm và vươn ra một bên bờ sông Cái (sông Hồng); thì không gian lãnh thổ của Hà Nội hiện đại, cơ bản soi mình bên hai bờ tả hữu sông Hồng, với một số điểm nhấn về môi trường thiên nhiên, như: sông Tô Lịch, Hồ Tây, Hồ Gươm. Đây là một sự biến đổi, phát triển có kế thừa truyền thống “thành phố trong sông” của Thăng Long – Hà Nội. Thành phố trung tâm có thế “tựa núi” là các đô thị vệ tinh, như Sơn Tây, Hoà Lạc…
Đặc trưng văn hoá đô thị vẫn là nếp sống thanh lịch Thăng Long – Hà Nội.
Từ khi trở thành quốc đô, văn hoá đô thị ở Hà Nội mới thực sự phát triển mạnh. Người Hà Nội lớp lớp kế tiếp nhau từ “tứ chiếng” tụ về. Họ sống và hoạt động trong môi trường đô thị với những đặc trưng văn hoá đa quan hệ, đa phương tri thức, đa ngành nghề, đa phong cách văn hoá địa phương. Qua bao biến thiên của lịch sử, của chốn phồn hoa đô thị, Hà Nội vẫn định hình được những nếp sống thanh lịch trong văn hoá đô thị của mình.
Nếp sống thanh lịch Hà Nội được hình thành không chỉ thông qua quá trình định hình, định tính của văn hoá đô thị, mà cũng là kết quả của quá trình giáo hoá có chủ đích của các triều đại phong kiến và của các dòng họ về đạo đức, về kỹ năng sống để làm rạng danh bản sắc văn hoá Việt Nam, bản sắc văn hoá đô thị ở Hà Nội cơ bản dựa vào nếp sống thanh lịch, và trong quá trình biến đổi nếp sống thanh lịch không phải là không có sự thay đổi, thể hiện ở các phương diện sau:
- Nếp nghĩ, nếp cảm (có thể gọi là lẽ sống): Nếu văn hoá đô thị Huế được đặc trưng ở nếp sống thiên về cân bằng – tĩnh lặng, văn hoá đô thị ở Thành phố Hồ Chí Minh thiên về cân bằng – năng động, thì văn hoá Hà Nội, thiên về cân bằng – linh hoạt. Nếp nghĩ, nếp cảm là phương diện ý thức của nếp sống, nó định hướng lối sống, dần dần tạo thành thói quen, thành nếp trong hoạt động sống (kinh tế, chính trị, xã hội) và cả trong sinh hoạt thường nhật.
- Tổ chức đời sống cộng đồng: Cân bằng giữa biểu tượng và bản sắc quốc gia với biểu tượng và bản sắc kinh kỳ (thủ đô).
- Tổ chức đời sống cá nhân: Thể hiện ở tín ngưỡng, phong tục, tập quán, nghệ thuật, ngôn ngữ, sinh hoạt, giao tiếp và ứng xử. Trong đó nổi bật là nét lịch sự, xã giao mà không khó gần, sang trọng mà không cầu kỳ và có ngôn ngữ thuộc loại chuẩn cho tiếng Việt cả nước.
- Nếp ứng xử với môi trường tự nhiên: Từ ăn, mặc, ở, đi lại cho đến cách thức sản xuất, kinh doanh thể hiện sự thanh đạm, khoan hoà, khéo léo, chuyên cần và giàu óc sáng tạo. Nét hào hoa và tao nhã nhuốm sang cả cách thức làm ăn, như làm giấy dó, trồng hoa, cây cảnh, rau thơm và các nghề thủ công mỹ nghệ tinh xảo…
- Nếp ứng xử với môi trường xã hội: thể hiện ở tính dung hợp, tính khoan dung văn hoá trong giao tiếp, ứng xử với phong tục, tập quán, tôn giáo, văn hoá, khoa học, kỹ thuật, công nghệ các địa phương trong nước cũng như khu vực và thế giới.
Nếp sống thanh lịch Hà Nội thể hiện một văn hoá lối sống mang đậm chất văn hiến Việt Nam . Nó thể hiện trong nhận thức và cả trong lao động, sản xuất – kinh doanh cũng như trong các hoạt động xã hội khác, như: văn hoá, văn nghệ, tổ chức đời sống cá nhân và xã hội. Nó không chỉ là sản phẩm thụ động và cơ giới của quá trình sàng lọc lối sống “tứ chiếng”, để định hình, định tính nếp sống thanh lịch kinh kỳ (thủ đô). Nó đồng thời cũng là kết quả của quá trình giáo dục và quản lý của địa phương Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội và của chính quyền Trung ương, nhằm định hình một biểu trưng về sự hội tụ và chắt lọc cái tốt, cái hay, cái đẹp của lối sống quốc gia có chủ quyền và có nền văn hiến lâu đời.
Tính đa dạng tương đối về văn hoá giữa đô thị trung tâm (nội thành) với các đô thị vệ tinh ở ngoại thành.
Quá trình chuyển sang kinh tế thị trường và bước đầu đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá từ năm 1986, đặc biệt từ giữa những năm 1990 đã làm sắc nét và mở rộng phạm vi biến đổi, kể cả biến động về lối sống người Hà Nội, trong đó có nếp sống thanh lịch.
Đây là nơi tập trung các hoạt động chủ yếu của các cộng đồng xã hội; nơi hội tụ hầu hết các giá trị thuộc loại tiêu biểu của đất nước. Tầm cỡ tập trung càng lớn thì càng kết tụ đậm đặc các hoạt động kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá và giao dịch quốc tế. Không gian đô thị nhờ những đại lộ mới, cao ốc, công viên và các đô thị vệ tinh ở ngoại thành, thúc đẩy nâng cao tầm nhìn của con người. Đời sống Thủ đô với tính cách là trung tâm chính trị, đã tác động đến thế giới tinh thần, làm phát triển nhanh ý thức chính trị, ý thức dân chủ và công dân. Với tính cách là trung tâm khoa học, văn hoá và giao dịch quốc tế, đời sống Thủ đô có nhiều khả năng bồi dưỡng tri thức và năng lực sinh hoạt công cộng, nhờ đó có thể phát triển thế giới quan, nhân sinh quan và xã hội quan của từng người. Với tính cách là trung tâm kinh tế lớn, thủ đô có nhiều điều kiện nâng cao mức sống cho đại bộ phận thành viên xã hội.
Với tác động của nền kinh tế thị trường, sự phân hoá giàu nghèo dẫn đến sự phân hoá trong quan hệ đối với tư liệu sản xuất, vai trò tổ chức quản lý lao động, và phân hoá trong tư tưởng, đạo đức, lối sống. Nhìn chung cơ cấu xã hội đô thị thường rất đa dạng về cư dân, sắc tộc, tôn giáo, học vấn, nghề nghiệp… Bên cạnh việc tiếp thu cái hay, văn hoá Thủ đô cũng tiếp thu cả những cái dở từ nhiều địa phương khác nhau. Các dòng di cư tự do và sự thuyên chuyển nhân lực của các cơ quan, doanh nghiệp Trung ương đóng trên địa bàn Hà Nội, đã tiếp thêm nhiều nguồn lực cho Thủ đô, song cũng làm cho nếp sống truyền thống của đất Tràng An không còn ổn định trước tác động khá mạnh của văn hoá ngoại lai. Các dòng du lịch và giao dịch quốc tế, các phương tiện thông tin đại chúng từng ngày, từng giờ truyền bá lối sống tiêu dùng mang tính đại chúng, đã làm văn hoá khởi sắc, song cũng hàm chứa nguy cơ đồng dạng văn hoá trước lối sống đại chúng mang tính toàn cầu.
Do tiến trình đô thị hoá giờ đây gắn kết chặt chẽ với công nghiệp hoá, hiện đại hoá trên toàn bộ không gian Thủ đô, đã đặt ra vấn đề không chỉ giới hạn nếp sống Thủ đô ở nếp sống thanh lịch Tràng An, và không chỉ giới hạn văn hoá đô thị Thủ đô ở văn hoá đô thị nội thành Hà Nội, mở ra tính đa dạng tương đối về nếp sống đô thị.
Tựu trung, trong quá trình lịch sử gần 1000 năm Thăng Long – Hà Nội, văn hoá đô thị ở đây mặc dù trải qua nhiều giai đoạn biến đổi với nhiều đặc điểm, song nổi lên đặc điểm: biến đổi cơ bản thông qua quan hệ giữa thành và thị; biến đổi cơ bản thông qua mối quan hệ giữa phường nghề và phố thị; biến đổi theo kiểm đô thị hiện đại. Mặc dù có sự gián đoạn, song cho đến nay trong quá trình biến đổi văn hoá đô thị Hà Nội, nếp sống thanh lịch đã và vẫn sẽ là đặc trưng cho văn hoá đô thị Hà Nội. Theo tinh thần của Hồ Chí Minh, có thể dựa vào cái “bất biến” đó, để “ứng vạn biến” trong quá trình biển đổi văn hoá đô thị Hà Nội trong bối cảnh hội nhập quốc tế và toàn cầu hoá.
___________
Chú thích:
(1) Xem Hồ Chí Minh Toàn tập, Nxb. CTQG, Hà Nội, 1995, T.5, tr. 94 – 96.
(2) Xem Sở VHTT Hà Nội, Nửa thế kỷ văn hoá – thông tin Hà Nội(1945 – 1995), Sđd, tr. 73 – 74.
(3) Xem Vũ Khiêu, Nguyễn Vĩnh Cát, Văn hoá Thủ đô hôm nay và ngày mai, Sở VHTT HN, 1991, tr. 38 – 39.
