Vai trò của trưởng họ trong đời sống người Dao Tiền
Trưởng họ của đồng bào Dao Tiền là những người có uy tín cao trong cộng đồng, biết cúng lễ, thông thạo phong tục, gia đình hòa hợp. Khi vào nhà, có thể dễ nhận thấy gia đình trưởng họ khác với gia đình bình thường thông qua bàn thờ. Bàn thờ nhà trưởng họ luôn có bốn chân, lợp mái gianh, bên cạnh có chiếc trống con, bên trong thờ tranh ma, trong khi các gia đình bình thường chỉ thờ miếng gỗ khắc hoa.
Trưởng họ thường có vai trò lớn trong những công việc hệ trọng của cả dòng họ. Nếu như đa phần các dân tộc thiểu số ở Cao Bằng luôn coi trọng việc làm nhà, lấy vợ thì dân tộc Dao Tiền còn có những quy định trong việc đặt tên đệm và thăng cấp trong một đời người.
Theo tục lệ của dân tộc Dao Tiền, có 12 tên đệm được dùng là: Xào, Diều, Diền, Truồn, Hý, Phú, Chán, Oán, Hếnh, Ta, Phốc, Xả. Trong đó, mỗi họ được đặt 10 tên đệm, lần lượt theo thứ tự thế hệ ông đến cháu, khi đặt hết lại quay về từ đầu. Nếu họ Triệu dùng 10 tên đệm trước thì họ Đặng sẽ dùng 10 tên đệm sau, tùy theo các họ thỏa thuận với nhau. Lúc này vai trò của trưởng họ được phát huy, vì chỉ có những người này mới am hiểu hết những quy định của dòng họ mình.
Đến 18 tuổi, mỗi nam thanh niên đều được trưởng họ tổ chức thăng cấp lần một, gọi là quá tang, với nội dung báo cáo cho tổ tiên biết người đó đã trưởng thành. Còn thăng cấp lần 2 (tầu sai) thì tùy điều kiện kinh tế của mỗi người mà tổ chức. Mục đích là cầu mong cho con cháu có cuộc sống tốt đẹp. Tuy nhiên, trong một nhà nếu anh chưa tổ chức thăng cấp lần 2 thì em không được phép làm.
Đối với người Dao Tiền những nghi thức mà phong tục quy định trong một đời người luôn ghi dấu ấn của trưởng họ. Khi một người qua đời, bức tranh ma do tổ tiên truyền lại sẽ được trưởng họ mở ra cầu cho linh hồn người chết về thế giới bên kia được bình an.
Khi về già, trưởng họ không đảm đương được trách nhiệm của cả họ sẽ họp mọi người lại để tìm người xứng đáng thay thế. Đôi khi có lệ cha truyền con nối, nhưng nếu xét thấy người con không hội tụ đủ tiêu chuẩn thì cả họ sẽ đề cử một số người có uy tín bầu vào chức trưởng họ. Theo thứ tự ưu tiên, những người già có kinh nghiệm sẽ dùng hai thẻ trúc già lâu năm mọc ngầm dưới đất tung trên một miếng vải đỏ. Nếu đến tên ai mà hai thẻ trúc đều ngửa thì người đó trúng cử. Từ lúc này trách nhiệm gánh vác công việc lại được giao cho người mới...
Bây giờ, cuộc sống của người Dao Tiền đã có nhiều đổi thay, đời sống của họ từng bước được cải thiện, nhiều hủ tục đã bị loại bỏ. Tuy nhiên, những tục lệ thờ cúng tổ tiên vẫn được duy trì nhằm khơi dậy ý thức của các thế hệ trẻ không được phép lãng quên cội nguồn. Đặc biệt, vai trò của trưởng họ hôm nay còn được phát huy trong việc vận động bà con xây dựng văn hóa mới, phát triển kinh tế gia đình. Những nét phong tục độc đáo của người Dao Tiền ở Cao Bằng sẽ là một bộ phận không thể thiếu để làm nên bức tranh văn hóa các dân tộc nhiều sắc màu ở nước ta.
Nguồn: Kinh tế V.A.C - số 3, 10/11/2006, tr 30
