Thu hút chất xám kiều bào: Cần một tiếng nói chung

Cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài luôn là một phần gắn bó thiêng liêng trong lòng dân tộc. Trong cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, có khoảng 80% kiều bào định cư tại các nước có nền kinh tế phát triển, và khoảng 10% có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ hoặc tay nghề cao. Trí thức phần đông được đào tạo bài bản, có kiến thức vững vàng và tích lũy được nhiều kinh nghiệm trong công tác.

Hiện nay, riêng trên địa bàn TPHCM đã có hơn 200 trí thức Việt kiều về nước làm việc trực tiếp tại các trung tâm nghiên cứu khoa học công nghệ, trường đại học, cơ sở giáo dục đào tạo, bệnh viện hoặc đóng góp, hợp tác theo chương trình, dự án cụ thể và hơn 400 trường hợp đã được cấp giấy phép lao động tại các dự án và một số doanh nghiệp khác. Có trên 2.500 doanh nghiệp do người Việt Nam ở nước ngoài về đầu tư, trong đó nhiều doanh nghiệp do trí thức Việt kiều đầu tư vốn, kỹ thuật, công nghệ cao. Trí thức kiều bào còn đóng vai trò là cầu nối, giới thiệu các nguồn đầu tư về nước; tạo điều kiện cho trong nước tiếp cận với tiến bộ của khoa học và công nghệ hiện đại. Ngoài ra, mỗi năm đều có một số trí thức kiều bào trẻ cũng như lớn tuổi quyết định hồi hương, về làm việc dài ngày hoặc về đầu tư trong lĩnh vực chuyên môn của mình để trực tiếp đóng góp cho quê hương.

Nhưng nếu chỉ xét về khía cạnh đóng góp chất xám trực tiếp thì, số liệu cho thấy những đóng góp của trí thức Việt kiều chưa tương xứng với tiềm năng sẵn có. Vấn đề này có nhiều nguyên nhân, như: thiếu thông tin về khả năng chuyên môn và khả năng sẵn sàng đóng góp của giới chuyên gia, trí thức kiều bào; thiếu thông tin rộng rãi về các yêu cầu trong nước; các tổ chức “cầu nối” chưa được đầu tư đúng mức… nhưng nổi lên có hai nguyên nhân chính đến từ cả hai phía.

Trước hết, cơ chế chính sách thu hút sự đóng góp chất xám của kiều bào chưa được cập nhật và còn nhiều mặt bất cập. Qua quá trình tiếp xúc lâu dài với nhiều trí thức Việt kiều, các cán bộ Ủy ban về người Việt Nam ở nước ngoài TP.HCM nhận định: các trí thức, chuyên gia Việt kiều không cần được trọng đãi như quan niệm trước giờ chúng ta vẫn nghĩ, mà họ chỉ thiết tha mong muốn được hưởng những chế độ lương bổng, chính sách thù lao phù hợp với kết quả đóng góp của họ. Chuyên gia, trí thức kiều bào không những không đặt vấn đề có chính sách trọng đãi so với chuyên gia, trí thức trong nước, trái lại còn mong Nhà nước cải thiện chế độ chính sách đối với chuyên gia, trí thức trong nước và họ sẽ xem đó là một bằng chứng cho thấy chế độ chính sách đối với chuyên gia, trí thức kiều bào là ổn định và lâu bền. Đối với chuyên gia, trí thức kiều bào, cần thể hiện sự quý trọng, phát huy năng lực sở trường của mỗi người, hay nói cách khác là trọng dụng họ chứ không phải mời họ về làm việc để lấy uy tín cho cơ quan, đơn vị. Ông Trần Hòa Phương - Phó Chủ nhiệm Ủy ban về người Việt Nam ở nước ngoài TP.HCM cho biết:

Về phía trí thức kiều bào, thì sự đóng góp trí tuệ luôn mang một tính chất tế nhị hơn so với cung cấp một lượng giá trị vật chất như tiền, vốn đầu tư thông thường. Về mặt tâm lý có thể hiểu được sự trân trọng của người trí thức đối với sản phẩm trí tuệ - đứa con tinh thần của mình. Khi chuyển giao sản phẩm đó, họ rất muốn “chọn mặt gửi vàng”, nghĩa là họ sẽ dễ dàng hợp tác, cống hiến khi đối tác đại diện trong nước là người có uy tín, đáp ứng sự tin cậy của họ. Mặt khác, người trí thức thường hay chờ người khác đến tìm mình để giao việc vì biết qua kinh nghiệm rằng, khi người khác cần đến mình thì mới quan tâm đến việc mình làm và sẽ tạo điều kiện cho công việc đó thực hiện có hiệu quả. Cho nên, các cơ quan, tổ chức, các doanh nghiệp cần chủ động đến với chuyên gia, trí thức và thể hiện mình xứng đáng để cho họ “chọn mặt gửi vàng”.

Là một Việt kiều Pháp từng có nhiều năm công tác tại các cơ quan, viện nghiên cứu cả trong và ngoài nước, Tiến sĩ Khoa học Trần Hà Anh - Trưởng Ban Điều hành Câu lạc bộ Khoa học Kỹ thuật Việt kiều, chia sẻ:

Song song đó, sự thiếu hiểu biết về tình hình thực tế của đất nước, tính phức tạp và áp lực đa dạng của môi trường cộng đồng do những hạn chế của công tác truyền thông từ trong nước đã làm cho nhiều trí thức kiều bào ở nước ngoài có thái độ do dự, chưa muốn dấn thân, dù vẫn thường xuyên nghĩ về quê hương. Tuy nhiên, đáng mừng là gần đây, bên cạnh những đóng góp trên các lĩnh vực truyền thống như giáo dục, khoa học kỹ thuật, đầu tư tài chính… giới trí thức kiều bào cũng đã tích cực tham gia đấu tranh cho chủ quyền biển đảo của nước ta, như tặng bản đồ cổ của các nước trên thế giới trong đó chỉ rõ hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa không thuộc về Trung Quốc; hay đã buộc Công ty truyền thông Google phải hiệu chỉnh các bản đồ có thông tin sai lệch về chủ quyền biển đảo của Việt Nam. Và nhiều cuộc thảo luận chuyên môn khác rất lý thú mà nếu các cơ quan chuyên trách quan tâm nghiên cứu thì có thể khai thác được một kho tàng trí tuệ quý giá của giới trí thức trong và ngoài nước. Tiến sĩ Khoa học Trần Hà Anh nhận định:

Thực tế, với những thành tựu trong xây dựng đất nước, sự triển khai các chính sách đại đoàn kết, hòa hợp dân tộc hợp lý hợp tình của nhà nước ngày càng có đông đảo chuyên gia, trí thức kiều bào sẵn sàng trở về quê hương. Trong công cuộc đổi mới đất nước, thu hút chất xám kiều bào là một chính sách lớn cần được thực hiện đồng bộ. Một điều kiện không thể thiếu là khả năng tiếp cận nguồn thông tin một cách cởi mở. Nếu không cởi mở và không có điều kiện nhận được đầy đủ thông tin thì trí thức kiều bào sẽ không thể phát huy hết khả năng của mình. Như vậy thì làm sao động viên, khuyến khích, kết nối được trí thức kiều bào, huy động chất xám phục vụ cho Tổ quốc? Nếu không mạnh dạn tháo gỡ những nút thắt này thì việc đổi mới công tác vận động trí thức không thể đạt được kết quả như mong muốn. Thậm chí chúng ta còn có nguy cơ “chảy máu chất xám” đang bắt đầu diễn ra với việc gửi sinh viên ra nước ngoài du học, nhưng chỉ có một tỷ lệ nhất định về nước sau khi học xong.