Thời đại kinh tế tri thức và công năng đô thị

Phóng viên (P.V ): Thưa Giáo sư, sự phát triển công năng vật chất đô thị của thời đại kinh tế tri thức có điều gì khác biệt với truyền thống trước đây?

Giáo sư Nguyễn Mạnh Kiểm (GS.N.M.K.):Công năng vật chất của đô thị truyền thống được chia làm bốn công năng lớn: cư trú, làm việc, nghỉ ngơi và giao thông. Qua phân tích về xu thế phát triển xã hội, ta có thể thấy rằng phương thức phân chia máy móc này đã không còn thích hợp. Công năng đô thị trong thời đại mới đã được sắp xếp lại để có tính hữu cơ và chỉnh thể hơn. Công năng cư trú và sản xuất được sắp xếp lại: Công năng sản xuất của đô thị sẽ có cục diện phân tán hoá. Do xã hội tri thức cạnh tranh gay gắt, sự phát triển của các tổ chức doanh nghiệp phải thích ứng với môi trường nhiều biến đổi, có tính lưu động cao, hoạt động phân tán về địa lý. Với công nghệ mới nâng cao tốc độ truyền đạt thông tin cùng với việc tăng cường năng lực xử lý số liệu, đảm bảo cho sản xuất phân tán và phân tán hoá đã trở thành xu thế. Nhiều bộ phận của công năng sản xuất có thể phân tán trong khu cư trú, hoà lẫn vào công năng cư trú. Hình thái làm việc SOHO (solo office and home office) mới hình thành gần đây, có nghĩa là tự bố trí chỗ làm việc tại nhà, triển khai nghiệp vụ thông qua mạng lưới thông tin, thiết bị máy tính điện tử. Theo thống kê, hiện nay ở Mỹ số nhân viên SOHO hiện chiếm khoảng 10% đội quân lao động, trên 90% công ty có địa chỉ trên mạng. Làm việc qua điện tín tạo cho người làm việc có thời gian nhiều hơn và phương thức làm việc linh hoạt hơn, đồng thời nâng cao hiệu suất công việc. Đã xuất hiện tổ chức mới “ Hiệp hội công nghiệp tại gia toàn quốc” tại Mỹ, để bảo vệ lợi ích của người làm việc tại nhà. Phân hoá công năng sản xuất: ở thời đại kinh tế tri thức, sản xuất và quản lý ngày càng tách rời nhau về không gian. Phần sản xuất bằng máy thuần tuý dần chuyển ra bên ngoài đô thị, phần vì tránh ô nhiễm đô thị do sản xuất gây ra, phần vì hoàn toàn có thể điều khiển quá trình sản xuất và phục vụ khách hàng được từ nhà. Thương nghiệp - ngành sản xuất thứ ba, khi nhu cầu sinh hoạt hàng ngày của mọi người đã được thoả mãn một phần nhờ hệ thống máy tính, thì đi cửa hàng không phải chỉ có chức năng mua sắm mà còn mang chức năng thư giãn giải trí. Mục đích tham gia giao thông thay đổi, nhu cầu giao thông cũng thay đổi tương ứng: Trong xã hội truyền thống, mục đích chủ yếu khi người ta ra đường là đi đến nơi làm việc. Khi mọi người hướng đến môi trường sống tự nhiên tốt lành ở ngoại ô, thì tỷ trọng hao phí thời gian đi làm tăng lên nhiều. Bước vào xã hội thông tin, chức năng làm việc và chức năng nhà ở hoà lẫn nhau, khiến mọi người đỡ đi lại giữa nơi cư trú và nơi làm việc. Nhưng lúc này, mục đích đi lại mới xuất hiện. Trong thời đại mới, hiệu suất làm việc cao, thời gian dành cho nghỉ ngơi nhiều, thì vấn đề du lịch giải trí cần được đáp ứng nâng cao. Phục vụ giao thông chuyên chở hành khách cần thích nghi với xu thế đó. Đổng thời, chức năng giao thông hàng hoá cũng thay đổi khi giao dịch qua mạng phát triển và hàng hoá cần đến được tận tay người tiêu dùng. Chức năng nghỉ ngơi được tăng cường mạnh mẽ:Thời kinh tế công nghiệp truyền thống, thời gian làm việc của mỗi người thường dài, việc đáp ứng nhu cầu vật chất để sinh tồn được xếp ở vị trí hàng đầu. Còn ở thời đại kinh tế tri thức, khi vật chất đã tương đối phong phú, nhu cầu khát khao về tri thức và thông tin trở nên quan trọng hơn, và mọi người phải tìm mọi cách hoàn thiện mình để thích ứng với môi trường không ngừng đổi mới. ở đây hai hoạt động được chú trọng: gần gũi thiên nhiên và gần gũi người khác. Hoạt động đầu là do khát vọng của con người đối với những cái mà kinh tế tri thức không thể tạo ra được như bầu không khí trong lành, cảnh quan thiên nhiên...hoạt động sau nảy sinh ra do con người có tình cảm, sự giao lưu trên mạng không thể thay thế cho giao lưu tình cảm trực tiếp giữa con người với con người để cảm nhận giá trị bản thân.Những phương thức giải trí công nghệ cao ở nhà cũng trở nên phổ biến, văn hoá giải trí tại nhà đáp ứng được nhu cầu mọi lứa tuổi, mọi trình độ. Gia đình hoá hoạt động giải trí cũng thường tạo ra được bầu không khí xum vầy yên ấm.

PV:Trên đây giáo sư đã giới thiệu những công năng vật chất của đô thị thời kinh tế tri thức, thế đối với công năng phi vật chất của đô thị thời kỳ mới này có gì thay đổi không?

GS.N.M.K:Công năng phục vụ của đô thị thay đổi. Khi xã hội chuyển hoá từ xã hội công nghiệp với trọng tâm là tăng trưởng kinh tế sang xã hội hậu công nghiệp với trọng tâm là tri thức luận. Chức năng phục vụ của xã hội do đó mà chuyển đổi tương ứng, từ phục vụ hàng hoá là chủ yếu sang phục vụ tri thức và thông tin là chính. Cụ thể, đô thị trong thời đại kinh tế tri thức sẽ chuyển hướng trọng điểm phục vụ sang cung cấp phục vụ sinh hoạt ở tầng cao hơn cho cá nhân và phục vụ công nghệ chuyên ngành như bảo vệ sức khoẻ, giáo dục...và nghiên cứu, đánh giá, phân tích hệ thống.

Đơn vị của công năng giáo dục và nghiên cứu khoa học của đô thị được nâng cao chưa từng thấy. Là một loại tinh thần, công năng sáng tạo của đô thị hoà quyện vào mọi công năng khác của đô thị.

Trong thời đại kinh tế tri thức, cạnh tranh trong cuộc sống rất gay gắt, năng lực sáng tạo tri thức và sáng tạo công nghệ là then chốt quyết định một thành phố có thể dành được cơ hội phát triển trước tiên trong cạnh tranh hay không. Nghiên cứu khoa học là biện pháp để có được sáng tạo, giáo dục là con đường để mở rộng phổ biến điều sáng tạo ra, tạo ưu thế để có tỷ lệ số người qua giáo dục cao cấp trong tổng số dân tăng cao nhanh chóng. Ngoài ra, nhờ vào sự kiện toàn của phương tiện mạng, giáo dục sẽ không bị thời gian và không gian hạn chế, giáo dục suốt đời sẽ trở thành trào lưu.

Tính hợp lý của công năng đô thị được nâng cao:Công tác quản lý của đô thị truyền thống thường khó đạt được tính dân chủ cao, vì vậy, thiếu tính hợp lý và tính khả thi tương ứng. ở mức độ đáng kể, đó là do thiếu và không dễ hình thành sự giao lưu giữa người quản lý và dân chúng. ở đô thị trong xã hội kinh tế tri thức, công nghệ thông tin thúc đẩy mọi người tăng cường giao lưu với nhau. Công chúng có thể biểu đạt ý kiến của mình với người quản lý đô thị một cách nhanh chóng thuận tiện, họ cũng có thể sử dụng rộng rãi thông tin của chính quyền. Sự giao lưu này tăng thêm độ trong sáng của hoạt động chính quyền, khiến cho hoạt động chính quyền càng có tính hợp lý và hiệu quả hơn trong quản lý xã hội và kinh tế. Vì vậy cần thiết phải thành lập cơ cấu cơ sở thông tin Nhà nước chính là xây dựng một nền dân chủ mở cửa hơn ở các cấp chính quyền, khiến cho chính quyền chỉ đạo xã hội một cách thấu triệt và rộng rãi.

PV: Xin cảm ơn Giáo sư.

Nguồn: T/c Khoa học và Tổ quốc, 01/01/2007