Thị xã Thái nguyên những năm đầu kháng chiến qua một tư liệu lịch sử độc đáo

Thị xã Thái Nguyên trở thành vị trí cửa ngõ chiến khu kháng chiến Việt Bắc. Thực hiện chủ trương tiêu thổ kháng chiến, nhà cửa, đường sá, cầu cống đều được phá hoại. Đến tháng 5 - 1947, khi Hồ Chủ Tịch, theo đề nghị của phía Pháp, có cuộc gặp với Paul Mus, phái viên của Cao uỷ Pháp Bonaert tại một địa điểm trong thị xã, thì tỉnh lỵ Thái Nguyên trước đó nổi tiếng là một đô thị xinh đẹp, nay chỉ còn là những đống gạch vụn. Người dân tản cư đi nhiều, phố sáp nhập thành xã và chuyển giao về huyện Đồng Hỷ.

Trụ sở Uỷ ban kháng chiến hành chính thị xã lúc đầu cũng sơ tán, sau trở về đóng tại nhà Nghị Vũ cũ trong thị xã với nhiệm vụ: theo dõi hoạt động của địch, đón tiếp cán bộ và bộ đội đi công tác qua Thái Nguyên, đồng thời tổ chức lực lượng giữ gìn trật tự an ninh cho nhân dân.

Không hiểu theo sáng kiến của ai, mà tại đây đã xuất hiện một cuốn sổ để khách qua lại ghi cảm tưởng của mình, khi có dịp nghỉ tại Uỷ ban kháng chiến hành chính thị xã Thái Nguyên. Tuy chỉ tồn tại trong mấy năm, từ giữa năm 1947 đến giữa năm 1949, nhưng cuốn sổ đã trở thành một chứng nhân lịch sử độc đáo, như một cuốn sử biên niên ghi lại những đổi thay của thành phố trong những năm đầu kháng chiến, với sự có mặt của các nhân vật được nhiều người biết đến. Chúng tôi xin trích một số cảm tưởng ghi trong cuốn sổ này để giới thiệu cùng bạn đọc.

Lật giở từng trang của quyển sổ, thật vui mừng và cảm động khi được thấy nét bút và chữ ký của nhiều người, vừa rất quen bởi đó là những người nổi tiếng, lại vừa rất xa lạ bởi có vị lần đầu tiên mới gặp nhờ quyển sổ này.

Đó là các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước và Quân đội: Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, Lê Hoàng, Chu Nguyên Mân, Nguyễn Trọng Vĩnh, Lê Liêm, Lê Hiến Mai…

Đó là các nhà trí thức lớn đi theo cách mạng: Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch, Bác sỹ Phạm Đình Lẫm, nhà giáo dục Phạm Duy Nhượng…

Đó là các đồng chí lãnh đạo của các tỉnh bạn: Đồng chí Hồng Kỳ tỉnh Cao Bằng, Trần Bình tỉnh Bắc Ninh, Hoàng Văn Phùng tỉnh Bắc Cạn, Đào An Thái tỉnh Hoà Bình, Dương Văn Ân đại biểu Nam Bộ trong Quốc hội…

Có cả một Việt Kiều về thăm quê hương: Ông Đỗ Hồng Vũ.

Và nhiều văn nghệ sỹ kháng chiến như: Nguyễn Đình Thi, Tú Mỡ, Thế Lữ, Hoàng Cầm, Phạm Duy, Văn Chung, Trần Đình Thọ, Dương Huy Chấn…

Bao nhiêu vị khách là bấy nhiêu đôi mắt nhìn nhận, đánh giá và bấy nhiêu xúc cảm trước một thực tế cụ thể và sống động: Cảnh và người của một đô thị trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Thực dân Pháp: thị xã Thái Nguyên.

Đối với những người đã từng biết Thái Nguyên từ trước thì hình ảnh về một đô thị đã in đậm trong ký ức, đó là “ một Thái Nguyên nguy nga sầm uất” (Đào Huy dịch) rồi: “ Tỉnh lỵ nhà cao cửa rộng với muôn vẻ mỹ lệ, tường trắng gạch đỏ nổi hẳn trên nền cây cỏ xanh tươi” (Hoàng Xuân Hà) và “ Một tỉnh tráng lệ, phố xá đông đúc, nhà cửa đẹp đẽ” (Phạm Đình Lẫm). Hơn thế nữa, Thị xã Thái Nguyên còn gợi lại những kỷ niệm sâu sắc: “ Nơi đã giơ tay nhận tôi như một người mẹ nuôi hiền từ. Ở đó tôi đã sống những năm hạnh phúc… Ở đó tôi đã được đón cờ về giữa cái huy hoàng oanh liệt của khởi nghĩa…” (Phạm Duy Nhượng).

Khi bước vào cuộc kháng chiến trường kỳ, thực hiện “ vườn không nhà trống” để ngăn bước quân thù, các vị khách đến thị xã sau khi phá hoại: “ chỉ thấy một đống gạch vụn ngổn ngang”(Đào Trọng Xuân) rồi “những đống gạch vun bên cạnh các mảng tường” (Phạm Ngọc Thạch) và “ đâu đâu cũng là đống gạch” (Nguyễn Ngọc Huy) đúng là: “ Thị xã ta nay dân đã tản cư nhiều, phố xá phá hoại sạch” (Trường Chinh).

Trước cảnh đổ nát đó, mọi người không khỏi “ Bồi hồi xúc động” nhưng sự xót xa, tiếc nuối chỉ thoáng qua bởi ý nghĩa lớn lao của sự “ Tự huỷ trong một cuộc tiêu thổ cương dũng” (Phạm Duy Nhượng) là tỏ rõ ý chí quyết tâm kháng chiến của người dân Thái Nguyên, thà hi sinh tất cả để cho kháng chiến thắng lợi, cho Tổ quốc độc lập thống nhất.

Các vị khách dường như cũng hiểu rõ, đồng cảm rất nhanh và cả khâm phục tâm nguyện đó của những người dân sống trên mảnh đất này: “ gạch ngói, tàn phá, đổ nát đã tượng trưng cho ý chí sắt đá của đồng bào Thái Nguyên” (Trần Đình Nghi).

Rất nhiều vị khách đã có chung cùng một ý nghĩ về sức sống của một đô thị kháng chiến: Thú y Đại học sỹ Trần Nhơn viết: “ Thành phố Thái Nguyên đã thành đống gạch ngói vụn, nhưng sự hoạt động của thị xã vẫn còn, Hồn của thị xã vẫn mạnh mẽ. Mọi người bình tĩnh để đón quân địch với sự phản công hùng dũng”. Một cán bộ đoàn thể Trần Viêm: “ Thị xã Thái Nguyên đã biến thành nơi hoang vu hoàn toàn phá huỷ. Nhân dân thị xã đã biểu lộ một tinh thần quả cảm, sức mạnh đoàn kết vô song. Quyết hy sinh để bảo tồn đất nước”. Nhạc sỹ Văn Chung: “ Thái Nguyên hoang tàn vắng ngắt nhưng ngầm chứa một mãnh lực của những trai đất Thái đang luyện tập để giết giặc”. Nguyễn Trọng Vĩnh như muốn tổng kết và khẳng định: “ Thái Nguyên vẫn hoạt động, một nguồn sống mãnh liệt đang cuồn cuộn chảy. Băng băng như nước lũ không thể nào cản nổi. Đất nước Việt Nam là hàng trăm Thái Nguyên. Sinh lực Việt Nam mà Thái Nguyên là một bộ phận tiêu biểu sẽ như thế nào? Một dân tộc đương quật khởi như thế, kẻ cướp nước muốn cả gan dập tắt ư? Thực là điên rồ, thực dân phản động phải tan mộng”.

Theo mạch tư duy và dòng chảy của tình cảm, các vị khách đều mường tưởng về tương lai của thị xã Thái Nguyên sau ngày chiến thắng. Trong con mắt của một nhà quân sự, thiếu tướng Lê Hiếu Mai viết: “ Thái Nguyên một cứ điểm quân sự quan trọng có thể còn bị giặc tiến đánh nhiều. Đồng bào Thái Nguyên từ thị xã đến thôn quê tất cả nam, phụ, lão, ấu cần chuẩn bị sẵn sàng để bảo vệ khu đất lịch sử này và làm cho Thái Nguyên càng thêm rạng rỡ.

Đất Thái Nguyên phải là nơi chiến thắng giặc Pháp.

Đất Thái Nguyên phải là mồ chôn lũ thực dân”.

Trong con mắt của kiến trúc sư Dương Huy Chấn: “ Hai dãy nhà lợp lá, lợp nứa sống “tạm bợ” trên những đống gạch vụn, cạnh những mảng tường siêu “rách” ngày nay, mai đây phải là những nhà với một kiến trúc hợp với đời sống của dân tỉnh Thái thắng trận, hợp với vị thế của thị xã trong khung cảnh của núi rừng hùng vĩ đặc biệt…”.

Và đây là con mắt nhìn của một chiến sĩ quân giới Ngô Phương Chí về Thị xã Thái Nguyên trong viễn cảnh ngày mai: “ Tôi là một nhà chuyên môn tay búa, tay đục… Thị xã sẽ được xây dựng sau cuộc kháng chiến của dân tộc thắng lợi bằng sức của công nhân Việt Nam đẻ xứng đáng với tỉnh của Đội Cấn.

Thái Nguyên ruộng đất nhiều, khoáng sản lắm, hầm mỏ nhiều, nay tuy dân số ít, nhưng sẽ rất đông đúc và hoạt động vì Thái Nguyên sẽ là một khu vực đại kỹ nghệ của nước Việt Nam dân chủ cộng hoà”.

Thành phố Thái Nguyên hôm nay đã là đô thị loại 2, đang trở thành trung tâm của vùng Việt Bắc và mang trên mình vinh dự nhà nước: Thành phố anh hùng, quê hương của gang thép. Thật bất ngờ khi biết đó là dự cảm của các vị khách từ mấy mươi năm về trước.

Có điều thật hay là, từ cảnh sắc và con người của một thị xã Thái Nguyên cụ thể, các vị khách đều liên tưởng đến hùnh ảnh của cả dân tộc Việt Nam kháng chiến, của đất nước Việt Nam không chịu khuất phục quyết hi sinh để giành độc lập tự do. Thực tế cách mạng, sinh động mà mọi người được chứng kiến tận mắt trên mảnh đất này đã có sức cuốn hút mạnh mẽ và lan toả rộng rãi góp phần bồi đắp và nâng cao lên những tình cảm yêu đất nước, quê hương và làm cho bước chân vững vàng hơn trên con đường kháng chiến cứu nước của mỗi vị khách khi có dịp qua đây. Nhiều nhà lãnh đạo đã lấy thực tế Thái Nguyên làm bài học tuyên truyền giáo dục chung.

Các văn nghệ sĩ từ yêu Thái Nguyên thành yêu cả dân tộc và nhiều người đã lấy cảm hứng sáng tác từ đây: hoạ sỹ Trần Đình Thọ đã vẽ một bức ký hoạ duy nhất về cảnh phá hoại của thị xã Thái Nguyên. Nhà thơ Hoàng Cầm khi nguồn cảm hứng dâng trào đã sáng tác, tự mình ngâm lên và rồi chép cả bản trường ca “ Lửa Hổ” vào trong quyển này.

Người trung đoàn trưởng cảm tử Khu 3 đến Thái Nguyên và trong quyển sổ cảm tưởng này đã viết ra những lời hào sảng đầy khí phách: “ Người ta vẫn sợ cái chết, nhưng tôi vẫn đi tìm cái chết, cái chết vinh dự của một người chiến sỹ xung phong ra tiền tuyến để giết quân thù bảo vệ cho Tổ quốc, tranh đấu giành độc lập - tự do, hạnh phúc hoàn toàn cho Tổ quốc, vì tôi có một tinh thần giác ngộ, có một ý chí quyết tử, hy sinh, can đảm, anh dũng chiến đấu cho khỏi hổ thẹn là con Lạc cháu Hồng”. Những dòng này được viết vào ngày 16 - 9 - 1947, tức là chỉ trước hơn 10 ngày khi thực dân Pháp tung 12.000 quân mở chiến dịch Thu Đông tấn công lên Việt Bắc.

Trong chiến dịch này quân và dân thị xã đã góp sức cùng quân dân toàn tỉnh “ 96 lần tác chiến với địch, vừa quấy rối, vừa tiêu hao làm thiệt hại gần 200 quân địch” (Cục trưởng Cục Dân quân Lê Liêm), giặc Pháp phải rút chạy khỏi thị xã Thái Nguyên, cuộc sống lại dần hồi sinh. thị xã Thái Nguyên trở thành nơi phát động các phong trào “ Thi đua ái quốc”. “ Luyện quân lập công”.

Các vị khách vẫn qua lại thị xã Thái Nguyên.

Xin hãy đọc đầy đủ hơn những cảm nghĩ về thị xã Thái Nguyên những ngày ấy của một số vị khách tiêu biểu:

Đồng chí Trường Chinh, Tổng Bí thư Đảng đến thị xã Thái Nguyên vào ngày 7 - 5 - 1948, ghi 2 trang trong quyển sổ cảm tưởng. Sau khi chỉ ra hướng công tác của Uỷ ban kháng chiến hành chính thị xã, đồng chí viết:

“ Lâm sản mấy tỉnh miền ngược trong Khu I do đây tiêu thụ về xuôi, hàng vùng xuôi do đây bản lên ngược. Về mặt quân sự, có thể nói Thái Nguyên là cửa ngõ đi vào Việt Bắc.

Uỷ ban kháng chiến hành chính thị xã có nhiệm vụ rất nặng nề làm sao cho xứng đáng với vai trò một đội du kích canh gác cửa ngõ Việt Bắc và nhân viên tiếp tế cho cả ngược và xuôi. Tôi tin rằng anh em xứng đáng với nhiệm vụ ấy.

Năm 1917 các liệt sĩ Đội Cấn và Lương Ngọc Quyến đã nổi dậy đánh Pháp ở đây. Năm 1940 - 1941 đồng bào Đìng Cả, Tràng Xá đã nổ súng chống Pháp.

Tháng 8 năm 1945 đại tướng Võ Nguyên Giáp chỉ huy quân giải phóng diệt Nhật ở thị xã này.

Mong anh em noi theo tinh thần tiên phong ấy mà phấn đấu.

Việt Nam nhất định thống nhất và độc lập!

Kháng chiến kiến quốc nhất định thành công”.

Nhân dịp phát động phong trào thi đua “ Luyện quân lập công” và kỷ niệm 1.000 ngày kháng chiến. Đại tướng Võ Nguyên Giáp đến thị xã Thái Nguyên, Đại tướng ghi lại như sau:

“ Trên con đường

Từ khu giải phóng Việt Bắc đến thủ đô Hà Nội

Từ ngày khởi chiến đến cuộc đại thắng Việt Bắc

Thái Nguyên đã có một địa vị quan trọng.

Từ Việt Bắc đại thắng đến toàn quốc đại thắng

Thái Nguyên nhất định sẽ có một địa vị quan trọng

Dân chúng Thái Nguyên gắng lên!”.

Nhà văn Nguyễn Đình Thi một trong những văn nghệ sỹ kháng chiến hàng đầu, đã qua lại thị xã nhiều lần. Vào tháng 8 - 1948, nhà văn đã ghi lại một cách sinh động những hình ảnh của Thái Nguyên kháng chiến:

“… Qua Thái Nguyên hôm nay, những căn nhà lá chen chúc, tiếng nhị một người hát xẩm-đồng bào ta, mối thù chung - Tiếng chuông một ông cụ gọi người xem ống nhòm ảnh. Tiếng ồn ào lâu ngày mới lại nghe của những đám đông. Bước chân đi những anh vệ quốc lặng lẽ. Ánh đèn hai dãy phố như sao. Bao nhiêu nét mặt cặm cụi bên ánh đèn dầu, tôi yêu dân tộc tôi quá, hiền lành, chịu thương, chịu khó, đau đớn, đùa riễu, anh dũng, yêu thương.

Những tiếng nổ liên thanh của bộ đội tập trận giả như pháo giao thừa. Bao nhiêu năm rồi, chúng ta đã xa những buổi đoàn tụ nhỏ trong một nhà để chóng đến buổi đoàn tụ lớn của dân tộc.

Ngày ấy gần rồi, ngày ấy đến nơi rồi. Tiếng pháo giao thừa đêm nay bảo thế, những nét mặt vui vẻ, tíu tít của đồng bào ngoài phố kia bảo thế.

Một ngày nắng thật to, trong tiếng đại bác gầm reo chiến thắng, vạn vạn lá cờ, triệu triệu con người kéo nhau trên những con đường như đường Thái Nguyên đây, chúng ta về họp tất cả với nhau, nhìn nhau mà cười mà khóc tiếng Hồ Chủ Tịch gọi: chúng ta đã hoàn toàn độc lập rồi”.

Có một vị khách cá biệt, là phái viên của Việt Nam đồng hương hội ở Trung Quốc - Đỗ Hồng Vũ - Cảm tưởng của ông chắc chắn là suy nghĩ, tình cảm của nhiều kiều bào nơi hải ngoại, ông viết:

“ Trên quãng đường dài gần 3.000 cây số trong khoảng thời gian mấy tháng gần đây, tôi đã dừng chân ở nhiều nơi, nhưng chưa đâu thấy cảm hứng nhiều bằng khi tôi bước chân tới tỉnh Thái Nguyên.

Tôi đã đến nơi phát tích của bao phong trào cách mạng.

Tôi đã tới tỉnh phá hoại triệt để nhất nước nhà đã được Bộ quốc phòng ban khen, tôi nghe từ khi còn ở Trung Hoa. Vì vậy mà quân thù đến nơi không sao ở nổi. Và tôi đã tới thị xã Thái Nguyên một nơi vui vẻ đông đúc nhất trong 11 tỉnh Bắc Bộ mà tôi mới đi thăm.

Nhưng điều làm tôi cảm động nhất là tôi đã gặp Uỷ ban kháng chiến hành chính thị xã Thái Nguyên với những nhân viên chăm chỉ, nhã nhặn, vui tươi, gặp Ty Thông tin Thái Nguyên ân cần săn sóc Việt kiều, gặp đồng bào tỉnh Thái đoàn kết chặt chẽ, hy sinh triệt để chống kể thù chung.

Hai năm liền trên đất nước người, tôi đã đi nhiều và nhìn rõ cuộc kháng chiến chống Nhật của dân Tầu, nhưng tôi chưa thấy ở địa phương nào dân yêu nước bằng dân tỉnh Thái Nguyên.

Lòng yêu nước rất cao của đồng bào tỉnh Thái nhắc nhở cho tôi và Kiều bào hải ngoại: Bổn phận cấp bách của con dân đất nước, giục giã chúng tôi hoạt động hơn nữa trong cuộc đấu tranh mất còn này.

Hôm nay tạm biệt Thái Nguyên, tôi xin ghi ở đây mối cảm tình nồng nàn đặc biệt đối với đồng bào tỉnh và ông Chủ tịch Uỷ ban kháng chiến hành chính thị xã Thái Nguyên và lòng ước ao sẽ được làm dân của thị xã sau này”.

Nhìn nhận ở nhiều bình diện, quyển sổ đã lưu trữ những trang viết của những vị khách xa gần về thị xã Thái Nguyên là một quyển sổ Vàng thật sự.

Nếu những dòng viết của mỗi vị khách là một lăng kính, thì hình ảnh thị xã Thái Nguyên những năm đầu của cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp xâm lược đã hiện lên sống động và lấp lánh. Người đọc sẽ được biết thêm về những trang sử chân thực để mà tự hào và suy ngẫm.

Nếu những dòng viết của mỗi vị khách là “tấc lòng” của riêng mình đối với thị xã Thái Nguyên dù đã thân quen hay lần đầu gặp gỡ, thì người đọc sẽ hơn một lần “thấu” được sự đồng cảm, chia sẻ, yêu mến, chân thành của đồng chí, bạn bè để mà thầm trân trọng và tri ân. Nếu những dòng viết của mỗi vị khách là bút tích của đời người thì bản thân hay con cháu nay có dịp đọc sẽ được gặp lại một kỷ niệm đẹp, thậm chí một kỷ vật vô giá.

Vượt qua lớp bụi thời gian 60 năm, hẳn nhiên quyển sổ Vàng này là một tư liệu lịch sử độc đáo và quý báu cho những ai tha thiết với truyền thống của một thành phố anh hùng, thành phố Thái Nguyên. Hiện nay quyển sổ này đang do một người yêu lịch sử sống ở thành phố Thái Nguyên lưu giữ. Được biết ông có ý định trao tặng lại cho lãnh đạo thành phố vào một dịp thích hợp. Mong rằng nhiều độc giả sớm được tiếp cận với những gì trong quyển sổ này.