Sát thủ mang tên cúm gà

Từ những năm đầu của thế kỷ trước, các nhà khoa học Ý đã lần đầu tiên xác định và phân lập được loại virut có tên khoa học là avian influenza (AI) thuộc nhóm virut cúm A họ Orthomyxociridae chính là thủ phạm gây bệnh cúm gà.

Bắt đầu từ những con virut

Cúm gà sau này được gọi là cúm gia cầm là một loại bệnh do virut gây ra. Tuy không phải là một căn bệnh mới nhưng mức độ nguy hiểm của nó thật sự làm con người lo ngại. Hiện các nhà khoa học đã xác định được 15 chủng virut cúm A trong đó H5N1 - chủng bắt đầu hoành hành từ năm 1997 được cho là nguy hiểm nhất vì có thể gây tử vong cho người và có nguy cơ bùng phát thành đại dịch cúm trong tương lai. Hiện nay, không một quốc gia nào khẳng định có đầy đủ phương tiện và kỹ thuật để ngăn ngừa, chống lại đại dịch cúm này nếu điều đó xảy ra.

Các chủng của virut cúm gà có thể xâm nhiễm vào nhiều loại động vật khác nhau như chim, lợn, ngựa, hải cẩu, cá voi, hổ và con người. Bệnh cúm gà lây truyền qua không khí và phân bón, nhưng cũng có thể gây nhiễm trên thức ăn, nước, dụng cụ và quần áo. Tuy nhiên, hiện giờ chưa có bằng chứng thực nghiệm nào cho thấy virut cúm gà có thể sống sót trong thức ăn đã được nấu chín. Chim di cư như ngỗng trời chẳng hạn, là tác nhân gây lây truyền virut cúm nhưng thường không gây bệnh. Gà, vịt nuôi ở nhà cũng hay bị nhiễm virut. Người nhiễm cúm thông qua tiếp xúc với gia cầm bị bệnh. Ngoài ra, do virut cúm hiện diện ở trong phân gia cầm mắc bệnh nên nếu không được xử lý đúng cách và triệt để, virut có thể phát tán và gây bệnh cho những người hít phải.

Lây nhiễm từ người sang người?

Trong tháng 5 năm 2006 đã có một số lo ngại về việc virut H5N1 có thể đã biến đổi, tạo thành một chủng mới có khả năng lây từ người sang người sau khi 7 người trong một gia đình lớn ở Indonesia đã bị nhiễm virut, 6 người trong số đó đã tử vong.

Việc biến đổi như thế được cho là chỉ có thể xảy ra khi một người đang bị cúm bình thường lại mắc cúm gà với virut H5N1. Nếu lây nhiễm từ người sang người, virut cúm này sẽ là rất khủng khiếp vì cơ thể con người chắc chắn chưa đủ sức để kháng lại một virut hoàn toàn mới, điều đó có nghĩa là sẽ có khoảng 2 triệu người có thể bị chết ngay sau khi dịch bùng phát và con số người bị mắc cúm chắc chắn là cao hơn.

Tuy nhiên, các chuyên gia của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) - tổ chức có tiếng nói uy tín nhất về dịch bệnh trong cộng đồng cho rằng, tuy chưa thể loại bỏ khả năng virut đã lây từ người sang người, hiện họ vẫn đang tìm thêm nguồn lây khác có thể. WHO cho rằng việc tìm kiếm ấy cho đến nay vẫn chưa đưa ra được bằng chứng virut đã lây lan trong cộng đồng và cũng chưa có bằng chứng về việc sự lây nhiễm từ người sang người đã trở nên mạnh mẽ hơn.

Các biến chủng virut cúm gây bệnh cho người

Tất cả các virut AI đều thuộc nhóm cúm A trong họ virut Orthomyxoviridae và tất cả các phân nhóm của virut cúm A đều có thể lây nhiễm các loài chim. Chi virut cúm nhóm A được chia thành các phân nhóm dựa vào loại protein hemagglutinin (H) và neuraminidase (N) nằm trên lớp vỏ protein bao bọc lõi virut. Có tất cả 16 loại protein H, đối với mỗi loại thì lại có đến 9 phân nhóm protein N, như vậy tổ hợp lại thì có khả năng tạo ra 144 phân nhóm virut cúm gà khác nhau. Ngoài ra, tất cả mỗi phân nhóm virut trên lại có thể chia làm 2 phân nhóm xâm nhiễm: đặc tính xâm nhiễm thấp (LPAI) và cao (HPAI), điều này phụ thuộc vào độc tính của virut đối với các quần thể gia cầm.

Người ta đang lo ngại rằng các loài virut cúm gia cầm có thể tiến hành chuyển đổi tính kháng nguyên để có khả năng vượt qua các rào cản khác loài (ví dụ từ chim có thể lây sang người). Nếu thực sự biến chủng này được tạo ra thì nó sẽ vừa mang tính đa hình cực cao (khó kiểm soát) và có độc tính mạnh (khó chữa trị). Một biến chủng như vậy có thể gây nên một đại dịch tương tự như dịch cúm Tây Ban Nha đã làm tử vong 50 triệu người vào năm 1918.

Tuy nhiên, các đặc điểm di truyền giữa các biến chủng gây bệnh trên người và trên gia cầm có sự khác biệt đáng kể, không dễ vượt qua. Ngay cả trong các phân nhóm của virut cúm gà cũng mang những đặc điểm khác nhau. Các virut cúm gà H5 và H7 có thể có cả dạng "gây nhiễm cao" và "gây nhiễm thấp", phụ thuộc vào đặc điểm di truyền và mức độ nghiêm trọng của bệnh mà chúng gây ra. Tuy nhiên, virut cúm H9 thì chỉ có dạng "gây nhiễm thấp".

H1N1: Phân nhóm H1N1 là chủng virut cúm A được phân lập đầu tiên. Đầu tháng 10/2005, các nhà khoa học tuyên bố rằng họ đã khôi phục thành công chủng virut gây ra dịch cúm Tây Ban Nha. Những trình tự gen cho thấy đại dịch năm 1918 này là do virut phân nhóm H1N1 gây ra, thường được coi là chủng gây cúm lợn nhưng có khả năng truyền nhiễm.

H5N1: H5N1 là phân nhóm virut cúm gia cầm có khả năng xâm nhiễm cao. Từ năm 1997, sự bùng phát của virut H5N1 đã làm nhiễm bệnh và chết hàng chục triệu gia cầm.

Các chủng khác

Từ năm 1997, các phân nhóm H5N1, H7N2, H7N3, H7N7 và H9N2 đã được phát hiện xâm nhiễm vào người.

H2N2: Gây nên dịch cúm châu Á vào năm 1957 và năm 1958 đã làm chết khoảng 1 triệu người trên thế giới.

H3N2: Phát triển từ chủng H2N2 do biến đổi di truyền và gây nên dịch cúm Hồng Kông vào năm 1968, 1969 đã gây tử vong 750.000 người. Đây là đại dịch gây tử vong lớn nhất thế kỷ 20.

H7N2: Với sự bùng phát phân nhóm H7N2 trong gia cầm vào năm 2002, 44 người đã được phát hiện là bị nhiễm virut tại bang Virginia, Hoa Kỳ.

H7N3: Ở Bắc Mỹ, người ta đã phát hiện chủng virut cúm gà H7N3 tại một số trang trại gia cầm tại British Columbia vào tháng 2/2004. Cho đến tháng 4/2004, đã có 18 trang trại phải cách ly để ngăn ngừa sự lan truyền của loài virut này. Có 2 trường hợp người dân vùng này bị nhiễm virut cúm.

H7N7: Trong năm 2003 ở Hà Lan, 89 người đã được chẩn đoán là nhiễm virut cúm H7N7: sau một đợt dịch cúm gia cầm từ một số trang trại một người được xác định là dương tính với biến chủng này và đã tử vong.

H9N2: Loại virut này đã được nghiên cứu cho thấy chỉ là dạng "gây nhiễm thấp". Có 3 trường hợp phát hiện ở Hồng Kông, Trung Quốc, cho thấy bị nhiễm virut và tất cả đều đã qua khỏi.