Phá cố chỉ - vị thuốc bổ thận
Sau khi thu hái về phải loại bỏ tạp chất, rửa sạch, để ráo rồi ngâm rượu 1 đêm, vớt ra ngâm nước 1 đêm, sau đó vớt ra phơi khô, tẩm muối, đun nhỏ lửa sao qua để dành dùng dần (sách Lôi công bào chế). Ở Việt Nam có thể dùng sống cho vào thang thuốc hoặc tẩm muối hay rượu sao cho đến khi thấy phồng thơm là được.
Theo Dược điển Việt Nam(2002), Bổ cốt chi có vị tân, khổ, tính ôn (ấm), vào các kinh Thận và Tỳ. Có tác dụng ôn thận, trợ dương, nạp khí, chỉ tả. Thường dùng điều trị các chứng liệt dương, di tinh, mộng tinh, di niệu, cảm giác lạnh ở thắt lưng và đầu gối, thận dương hư, hen suyễn, tiêu chảy kéo dài. Dùng ngoài có thể trị lang ben, bệnh mụn cơm, sẩn ngứa, rụng tóc. Dùng dưới dạng thuốc sắc (10 - 12 g/ngày) hoặc tán bột làm viên uống.
Thành phần hoá học chủ yếu có khoảng 20% chất dầu và một ít tinh dầu như psoralen, isopsoralen, có alcaloid, glucosid và chất nhựa.
Thực nghiệm trên chuột thấy có tác dụng làm tăng cường lưu lượng mạch vành trên tim chuột cô lập. Trên hệ máu, có tác dụng làm tăng sinh tế bào bạch cầu hạt.
Có tác dụng kháng khuẩn trên thực nghiệm đối với tụ cầu vàng (Staphylococcus) và trực khuẩn lao.
Dịch chiết Bổ cốt chi gây hưng phấn cơ trơn của ruột cô lập, nhưng lại có tác dụng làm mềm, giãn tử cung của chuột Hà Lan.
Ngoài ra, người ta còn thấy thuốc kéo dài thời gian ấu trùng của tằm nuôi. Các nhà nghiên cứu cho rằng có thể thuốc có khả năng điều tiết thần kinh và huyết dịch, kích thích tuỷ xương tạo máu, tăng cường hệ miễn dịch, từ đó có tác dụng chống lão suy.
Bổ cốt chi còn có tính chất chống thụ thai tương tự oestrogen, làm thay đổi thời kỳ động dục của chuột cái đã cắt bỏ buồng trứng.
Vài ứng dụng lâm sàng tham khảo
Theo Y học cổ truyền, Phá cố chi là cây thuốc “bổ Mệnh môn tướng hoả”, có tác dụng “Ôn dương bổ thận”, là vị thuốc chính điều trị chứng Tỳ thận dương hư như bao gồm các triệu chứng đau lưng, mỏi gối, ù tai, di mộng tinh, di liệu, tiêu chảy vào sáng sớm (ngũ canh tả), đau mỏi tay chân do thận hư kết hợp với Phong hàn thấp tý.
- Trị chứng ngũ canh tả do thận dương hư: dùng bài Tứ thần hoàn gồm Phá cố chỉ 120g, Nhục đậu khấu 60g, Ngô thù du 30g, Ngũ vị tử 60g, Sinh khương 120 g, Đại táo 120 ga. Sinh khương và Đại táo sắc lấy nước, các vị thuốc còn lại tán bột mìn trộn với nước sắc hồ làm hoàn, mỗi lần uống 8 - 12 g, với nước muối nhạt hoặc nước ấm trước khi đi ngủ. Gần đây, Viện Y học cổ truyền Quân đội và Trường Đại học Y Hà Nội đã có nghiên cứu dùng bài Tứ thàn hoànđể điều trị hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy trên thực nghiệm đạt kết quả rất khả quan (có so sánh với Duspatalin, là thuốc đang được chỉ định rộng rãi trong điều trị hội chứng này).
- Trị chứng táo bón ở người cao tuổi: bài thuốc gồm có Phá cố chỉ 30 g, Cát cánh 12 g, Mạch môn 15g, Chỉ xác 12 g, Hoàng kỳ 15g, Đào nhân 6g. Sắc uống mỗi ngày 1 thang chia làm 2 lần. Uống liên tục khoảng 3 thang, nếu chưa có hiệu quả uống thêm 3 thang nữa. Vị Phá cố chỉ chiếm một lượng lớn trong bài thuốc này nhằm khai thác tính vị cay và đắng (vị cay giúp khai thông, vị đắng giúp bài tiết).
- Chữa sỏi tiết niện (nghiên cứu của Trung Quốc): Phá cố chỉ 33g, Kim tiền thảo 21 g, Kim ngân hoa 15g, Hoàng cầm 15g, Ngưu tất 15g, Sinh địa 10 g, Bạch mao căn (rễ Cỏ tranh) 20g. Sắc nước 3 lần, được khoảng 800 ml, chia ra uống làm 2 lần vào sáng sớm và chiều tối. Sau 30 phút, uống tiếp một lượng lớn nước đun sôi càng nhiều càng tốt, đi lại hoạt động, chạy nhảy càng tốt, sỏi sẽ theo nước tiểu ra ngoài. Mỗi liệu triìh điều trị là 10 ngày, thường điều trị từ 1 - 2 liệu trình.
- Chữa đau gót chân (nghiên cứu của Trung Quốc): dùng lượng vừa đủ Phá cố chỉ nghiền thành bột, cho vào túi vải, để vào trong giày chỗ gót chân. Mỗi liệu trình 10 ngày.
- Chữa đau răng (nghiên cứu của Trung Quốc): Phá cố chỉ 30 g sao chung với 10 g muối ăn, tán bột mịn xát lên chỗ răng đau, mỗi ngày từ 3 - 5 lần. Mỗi liệu tình là 2 tuần.
Nguồn: Thuốc & Sức khoẻ, số 337, 1 - 8 - 2007, tr 20
