Người Pú Y đầu tiên viết từ điển
Người Pú Y sống tập trung ở Hà Giang và Lào Cai (dưới cái tên Tu Dí). Tại Hà Giang, người Pú Y cư trú trên địa bàn 4 thôn thuộc xã Quyết Tiến (huyện Quản Bạ) và một số xã thuộc huyện Đồng Văn.
Lên nương làm... từ điển
Nhà ông Khoan nằm chon von trên sườn đồi. Khi chúng tôi tìm tới, ông đang xách dao quắm lên nương, một tay cầm theo tờ giấy nháp. Thỉnh thoảng, ông đứng lại, cặm cụi ghi chép những chữ loằng ngoằng vào tờ nháp. Hỏi ra mới biết, ông đang nhặt nhạnh, bổ sung thêm chữ Pú Y mới cho cuốn từ điển của mình. Hễ nhìn thấy vật dụng, cây, con hay sự vật nào, ông Khoan lại nghĩ tới cách phát âm, gọi tên cổ của chúng và ghi vào giấy. ông tự nhận: “Làm từ điển đã biến tôi thành người... lẩn thẩn”. ông say mê đến mức, lên nương quên cả dắt bò, quên mang dao quắm; có khi mất cả buổi không tra được hạt ngô nào. Nhưng, cuốn từ điển của ông thì được “gieo” thêm từ mới.
Ông Khoan ngồi tiếp chúng tôi trong ngôi nhà đất xiêu xiêu. Lặng đi một hồi, ông tâm sự: “Tiếng Pú Y gốc, giờ không còn nhiều người dùng nữa rồi. Chỉ còn quanh quẩn mấy bạn già ngồi bên bát rượu ngô nói tiếng dân tộc mình. Thế hệ con, cháu chuyển sang nói tiếng Kinh, Nùng, Dao. Mỗi lần người già muốn nói chuyện với bọn trẻ, nói tiếng Pú Y chúng không hiểu. Bọn trẻ quên hết chữ Pú Y mình rồi”.
Theo các nhà nghiên cứu, do đời sống cộng cư với các dân tộc khác mà chủ yếu là người Nùng, Dao; đồng thời quan hệ hôn nhân mở rộng, người Pú Y có thể kết hôn với người Kinh, Nùng, Mông và hoà nhập với những tộc người này; do tác động của điều kiện sống và một phần do nhu cầu không cần thiết nói tiếng nói dân tộc của lớp trẻ, khiến tiếng nói của người Pú Y mất dần.
Ông Khoan cứ canh cánh nỗi lo: “Người già mất hết rồi, bọn trẻ còn nhớ gì tới ông cha, tổ tiên? Đến cả tiếng nói, ngôn ngữ cũng theo người già về bên kia núi. Mình được Đảng, Nhà nước cho ăn học, biết được cái chữ, mình phải làm cái gì đó”. Trong cộng đồng dân tộc Pú Y, ông Khoan là một trong những người được học cao nhất. Năm 1955, ông theo học tại Trường Sư phạm Miền núi Trung ương. Sau khi ra trường, ông được điều về dạy học ở các huyện Bắc Mê, Đồng Văn, Quản Bạ (Hà Giang). ông còn tham gia công tác lãnh đạo ở huyện Quản Bạ với cương vị Phó chủ tịch UBND huyện. Thời gian làm công tác quản lý, lại có vốn hiểu biết giá trị văn hóa của người Pú Y, ông thấm thía và đau lòng trước nguy cơ mai một những nét văn hoá của dân tộc mình.
Cuốn từ điển photocopy
Tháng 8/2004, ông Khoan bắt tay vào sưu tập, xây dựng cuốn từ điển. Có thêm sự động viên, khuyến khích của lớp người già, ông cần mẫn dịch và biên soạn tiếng Pú Y sang tiếng Việt. Công việc đó thật không dễ dàng đối với người đã bước sang tuổi 73, không có chuyên môn trong vấn đề ngôn ngữ. Nhưng qua gần 4 năm cặm cụi tích góp vốn từ, ông cũng dựng được cuốn “Từ điển Việt - Pú Y” dày dặn.
