Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam
Thứ tư, 14/05/2008 00:11 (GMT+7)

Người Pú Y đầu tiên viết từ điển

Người Pú Y sống tập trung ở Hà Giang và Lào Cai (dưới cái tên Tu Dí). Tại Hà Giang, người Pú Y cư trú trên địa bàn 4 thôn thuộc xã Quyết Tiến (huyện Quản Bạ) và một số xã thuộc huyện Đồng Văn.

Lên nương làm... từ điển

Nhà ông Khoan nằm chon von trên sườn đồi. Khi chúng tôi tìm tới, ông đang xách dao quắm lên nương, một tay cầm theo tờ giấy nháp. Thỉnh thoảng, ông đứng lại, cặm cụi ghi chép những chữ loằng ngoằng vào tờ nháp. Hỏi ra mới biết, ông đang nhặt nhạnh, bổ sung thêm chữ Pú Y mới cho cuốn từ điển của mình. Hễ nhìn thấy vật dụng, cây, con hay sự vật nào, ông Khoan lại nghĩ tới cách phát âm, gọi tên cổ của chúng và ghi vào giấy. ông tự nhận: “Làm từ điển đã biến tôi thành người... lẩn thẩn”. ông say mê đến mức, lên nương quên cả dắt bò, quên mang dao quắm; có khi mất cả buổi không tra được hạt ngô nào. Nhưng, cuốn từ điển của ông thì được “gieo” thêm từ mới.

Ông Khoan ngồi tiếp chúng tôi trong ngôi nhà đất xiêu xiêu. Lặng đi một hồi, ông tâm sự: “Tiếng Pú Y gốc, giờ không còn nhiều người dùng nữa rồi. Chỉ còn quanh quẩn mấy bạn già ngồi bên bát rượu ngô nói tiếng dân tộc mình. Thế hệ con, cháu chuyển sang nói tiếng Kinh, Nùng, Dao. Mỗi lần người già muốn nói chuyện với bọn trẻ, nói tiếng Pú Y chúng không hiểu. Bọn trẻ quên hết chữ Pú Y mình rồi”.

Theo các nhà nghiên cứu, do đời sống cộng cư với các dân tộc khác mà chủ yếu là người Nùng, Dao; đồng thời quan hệ hôn nhân mở rộng, người Pú Y có thể kết hôn với người Kinh, Nùng, Mông và hoà nhập với những tộc người này; do tác động của điều kiện sống và một phần do nhu cầu không cần thiết nói tiếng nói dân tộc của lớp trẻ, khiến tiếng nói của người Pú Y mất dần.

Ông Khoan cứ canh cánh nỗi lo: “Người già mất hết rồi, bọn trẻ còn nhớ gì tới ông cha, tổ tiên? Đến cả tiếng nói, ngôn ngữ cũng theo người già về bên kia núi. Mình được Đảng, Nhà nước cho ăn học, biết được cái chữ, mình phải làm cái gì đó”. Trong cộng đồng dân tộc Pú Y, ông Khoan là một trong những người được học cao nhất. Năm 1955, ông theo học tại Trường Sư phạm Miền núi Trung ương. Sau khi ra trường, ông được điều về dạy học ở các huyện Bắc Mê, Đồng Văn, Quản Bạ (Hà Giang). ông còn tham gia công tác lãnh đạo ở huyện Quản Bạ với cương vị Phó chủ tịch UBND huyện. Thời gian làm công tác quản lý, lại có vốn hiểu biết giá trị văn hóa của người Pú Y, ông thấm thía và đau lòng trước nguy cơ mai một những nét văn hoá của dân tộc mình.

Cuốn từ điển photocopy

Một trang trong cuốn Từ điển Việt - Pú Y Tháng 8/2004, ông Khoan bắt tay vào sưu tập, xây dựng cuốn từ điển. Có thêm sự động viên, khuyến khích của lớp người già, ông cần mẫn dịch và biên soạn tiếng Pú Y sang tiếng Việt. Công việc đó thật không dễ dàng đối với người đã bước sang tuổi 73, không có chuyên môn trong vấn đề ngôn ngữ. Nhưng qua gần 4 năm cặm cụi tích góp vốn từ, ông cũng dựng được cuốn “Từ điển Việt - Pú Y” dày dặn.

Cuốn từ điển có 1.701 từ với 68 trang, được sắp xếp rất khoa học theo vần Alphabet. Do không có kinh phí, toàn bộ từ điển được làm rất giản dị trong quyển vở học sinh, nét viết run run và được tô vẽ cẩn thận. Chúng tôi khá ngạc nhiên khi hỏi ông về việc cho in cuốn từ điển này. Ông nói: “Mình có nghĩ tới in đâu. Sức còn tới đâu, viết chừng ấy, nhờ bạn bè bổ sung thêm. Sau sẽ phô tô ra nhiều bản, phát cho mỗi gia đình một cuốn để con cháu đỡ quên tiếng nói dân tộc. Mục đích chỉ có vậy thôi à”.

Ông Nguyễn Văn Thìn, Bí thư Đảng uỷ xã Quyết Tiến cho biết: “Tôi cho rằng, việc tập hợp, sưu tầm ngôn ngữ dân tộc Pú Y thành một hệ thống, tạm gọi là từ điển, có thể coi như một sáng kiến giúp đồng bào lưu giữ những giá trị văn hoá dân tộc. Người Pú Y vốn không có chữ viết riêng, việc tập hợp dựa trên cơ sở ghi chép lại cách phát âm, đối chiếu với tiếng Việt, vẫn chưa được các chuyên gia thừa nhận”. Giá trị khoa học của cuốn sách chắc chắn cần sự thẩm định của các chuyên gia ngôn ngữ học. Nhưng điều không thể bàn cãi chính là ý thức bảo tồn văn hoá dân tộc của ông Khoan. Trong khi các nhà nghiên cứu đang đau đầu với bài toán bảo tồn và phát triển văn hóa cộng đồng thì chính người dân trong cộng đồng dân tộc Pu Y, với tính tự giác dân tộc đã tìm tòi và từng bước lưu giữ những đặc trưng văn hóa cho thế hệ con cháu bằng phương cách giản đơn, gần gũi với cuộc sống.

Nguồn: kinhtenongthon.com.vn (25/01/08)
Một trang trong cuốn Từ điển Việt - Pú Y

Xem Thêm

Tin mới

VUSTA tổng kết 15 năm triển khai Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS
Ngày 12/11/2026, tại Quảng Ninh, Ban Quản lý dự án VUSTA - Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS tổ chức tổng kết dự án giai đoạn 2024-2026, đồng thời nhìn lại toàn bộ chặng đường hoạt động giai đoạn 2011-2026. Sự kiện đánh dấu 15 năm VUSTA đóng vai trò là cầu nối chiến lược, gắn kết cộng đồng cùng hệ thống y tế công của Việt Nam trong công tác phòng, chống dịch bệnh.
Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38: Lần đầu tiên trao 02 giải Đặc biệt, ghi nhận 312 đồ án dự thi
Sáng 15/11, tại Hà Nội, Lễ trao Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38 năm 2026 được tổ chức nhằm vinh danh những đồ án xuất sắc thuộc lĩnh vực Kiến trúc - Xây dựng. Mùa giải năm nay ghi nhận số lượng tham dự cao kỷ lục với 312 đồ án đến từ 29 trường đại học trên cả nước. Đặc biệt, lần đầu tiên trong lịch sử 38 năm tổ chức, Giải thưởng trao hai giải Đặc biệt cho những đồ án có chất lượng nổi bật.
Bắc Ninh: Hội thảo Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ
Ngày 12/11, Liên hiệp các Hội Thành phố đã phối hợp Cục Sở hữu trí tuệ- Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội thảo “Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ thúc đẩy hoạt động nghiên cứu phát triển và đổi mới sáng tạo trong các trường đại học, cao đẳng trên địa bàn Thành phố Bắc Ninh”.
Đắk Lắk: Phát huy giá trị rừng và biển trong phát triển kinh tế xã hội của tỉnh
Việc hợp nhất tỉnh Đắk Lắk và tỉnh Phú Yên đã hình thành một không gian phát triển mới, kết nối vùng cao nguyên với duyên hải, kết nối đại ngàn với Biển Đông. Đây không chỉ là sự thay đổi về địa giới hành chính mà còn mở ra cơ hội tổ chức lại không gian phát triển, khai thác và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực tự nhiên, văn hóa và con người.
Đẩy mạnh giáo dục STEM, tạo nền tảng phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tại An Giang
Ngày 12/11, Liên hiệp Hội Việt Nam phối hợp với Liên hiệp Hội tỉnh An Giang tổ chức Hội thảo “Đẩy mạnh giáo dục STEM để phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tỉnh An Giang”. Hội thảo có sự tham dự của lãnh đạo Liên hiệp Hội Việt Nam, đại diện Liên hiệp Hội các tỉnh, thành phố, các cơ quan sở ngành đại phương, trường đại học, cán bộ quản lý giáo dục và đông đảo thầy cô giáo trên địa bàn tỉnh.
Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với hành trình gìn giữ di sản Kinh Bắc
Nhân dịp kỷ niệm Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), sáng 12/12 tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc (trực thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) đã phối hợp với Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với Di sản văn hóa dân tộc”.