Ngũ đại đăng khoa
Đời vua Lê Thái Tông thực thi chính sách “văn trị”, chế độ học hành mở rộng, con em các nhà lương thiện được tuyển vào học ở các trường công lập từ Trung ương đến địa phương. Chàng trai Ngô Nguyên trở thành nho sinh Quốc Tử Giám, mở đầu cho nghiệp học hưng thịnh về sau. Theo truyền ngôn, cụ Ngô Nguyên về vùng ngã ba Xà dạy học, nên đã chọn cô gái tài đảm Chu Thị Bột làm vợ. Về sau cụ Ngô Nguyên được về kinh làm ở Nội mật viện. Cụ Chu Thị Bột ở quê nuôi con ăn học thành tài. Gặp năm vỡ đê mất mùa đói kém cụ Chu Thị Bột đã mở kho cấp lương thực cho dân đến hạt thóc cuối cùng, đến nỗi sau đó chính cụ cũng bị đói đến chết. Nơi cụ nằm xuống qua một đêm, mối đùn thành một gò đất lớn, đến nay vẫn còn là một nấm mộ thiên táng lớn vì dân địa phương luôn trân trọng chăm chút. Cụ được dân ca tụng là “cụ Ngô Thí Thóc”, còn vua Lê Thánh Tông thì có sắc phong cho cụ bức đại tự “Tiết phụ tinh môn” năm 1487, nay sắc phong vẫn còn giữ được. Cụ Ngô Thí Thóc mất đi đã để đức lớn cho con cháu. Cụ có 2 con trai, con cả là Ngô Ngọc đỗ Hoàng giáp năm 1487, làm quan đến chức Lễ khoa cấp sự trung. Con thứ là Ngô Định làm quan và định cư ở Diễn Châu (Nghệ An), về sau chi này cũng có 5 người đỗ đại khoa.
Hoàng giáp Ngô Ngọc có 3 con trai, người con thứ 3 là Ngô Hải đỗ Hoàng giáp năm 1508, cùng khoa thi với “trạng Ngọt” Hứa Tam Tỉnh người làng Như Nguyệt (cũng xã Tam Giang). Ngô Hải làm quan đến chức Thừa chánh sứ, tước bá.
Thế hệ thứ 3 đỗ đạt là Ngô Trừng, cháu nội Hoàng giáp Ngô Hải. Ngô Trừng đỗ Hoàng giáp năm 1580, làm quan đến chức Đề lĩnh từ thành Khiêm Đốc đồng thập tam đạo.
Con trai Hoàng giáp Ngô Trừng là Ngô Nhân Triệt đỗ tiến sĩ năm 1607. ông từng làm Phó sứ năm 1620 sang Trung Quốc, khi về nước được thăng chức Hữu thị lang bộ Lễ, tước Lễ Phái bá.
Thế hệ thứ 5 đỗ đạt là Ngô Nhân Tuấn, con trai Tiến sĩ Ngô Nhân Triệt, ông đỗ Tiến sĩ năm 1640, làm quan đến chức Thượng thư bộ Công, tước bá. Sách “Lịch triều tạp kỷ” có ghi lại một việc làm “động trời” của Tiến sĩ Ngô Nhân Tuấn. Thời ấy khoa cử bị một số nhà giàu lũng đoạn, con cái học hành bất tài vẫn đỗ đạt làm quan. Ngô Nhân Tuấn tấu việc này lên triều đỉnh. Khoa thi 1664 ông đã được chúa Trịnh cử ra cùng Trịnh Hoành tổ chức thi lại các thí sinh đỗ toàn quốc ở bãi sông Nhị Hà, đánh trượt qúa nửa những kẻ bất tài con cháu nhà quan và nhà giàu. Trong dân gian có câu “ấm sứt vòi” từ đó để ghi nhớ sự kiện này.
Họ Ngô làng Vọng Nguyệt còn có nhiều cử nhân, tú tài, trong đó có cụ Ngô Trọng Tân đỗ cử nhân năm 1813, làm quan đến chức Quốc Tử Giám tư nghiệp.
Hiện nay, ngoài cuốn “Ngô lệnh tộc gia phả”, họ Ngô làng Vọng Nguyệt còn mới xây dựng lại nhà thờ họ năm 1987 theo mẫu cổ, được công nhận là di tích lịch sử văn hoá. Nhà thờ có nhiều hoành phi câu đối ca ngợi đức lớn của cụ Thí Thóc và truyền thống khoa bảng của dòng họ. Ông Ngô Văn Hậu, hậu duệ đời thứ 17 tính từ cụ thuỷ tổ Ngô Nguyên hiện đang là trưởng họ trông coi nhà thờ. Họ Ngô đâm cành phát nhánh tươi tốt với khoảng 600 trai đinh, và vẫm giữ được nếp thi thư, với vài trăm cử nhân, 3 tiến sĩ, có người là đại tá, có người là cục trưởng, tổng biên tập báo, và có người từng đoạt giải nhì thi Ôlimpic Vật lý tại úc năm 1996, có người là nhà văn, nhà doanh nghiệp. Tất cả họ đang viết tiếp những trang mới cho quê hương khoa bảng Kinh Bắc – Bắc ninh ngày càng rạng rỡ.
