Một vài suy nghĩ về y học gia đình tại Nga và Việt Nam
Hệ thống y học gia đình tại Liên bang Nga
Tại Nga, khái niệm “Thực hành đa khoa tổng quát” được hiểu là hệ thống tổ chức thăm khám bậc 1 do một bác sĩ thực hiện độc lập hay cùng với các đồng nghiệp, bao gồm việc theo dõi và điều trị liên tục cho các bệnh nhân, cho các thành viên trong gia đình, không phân biệt giới tính và tuổi tác. Theo văn bản của Bộ Y tế Liên bang Nga, “bác sĩ thực hành đa khoa tổng quát” là một chuyên viên y tế có trình độ đại học, có quyền pháp lý thực hiện việc chăm sóc sức khỏe toàn diện cho người dân… Trên cơ sở đó, bác sĩ gia đình là tên gọi của bác sĩ đa khoa tổng quát thực hiện việc chăm sóc sức khỏe cho toàn bộ các thành viên trong gia đình không phân biệt giới tính hay tuổi tác.
Hiện nay, bác sĩ gia đình tại Nga chính là bác sĩ đa khoa tổng quát theo tên gọi trước đây. Tuy nhiên, khái niệm này được hiểu rộng hơn với sự bổ sung cụm từ “hệ thống tổ chức” chăm sóc sức khỏe ban đầu. Công việc của bác sĩ gia đình nhằm chăm sóc sức khỏe cho mỗi một thành viên trong gia đình trong bối cảnh sống chung với các thành viên khác.
Ví dụ như sức khỏe của một em bé 5 tuổi trong một gia đình sẽ chịu ảnh hưởng của yếu tố di truyền, lối sống, tập quán… của cha mẹ, của ông bà. Để việc chăm sóc này được triệt để, hiệu quả, người bác sĩ gia đình cần nắm vững được tất cả các thông tin trên.
Trên thực tế, trước thời kỳ “đổi mới”, tại Liên Xô cũ, đã từng tồn tại một hệ thống “Bác sĩ khu vực”, chăm sóc sức khỏe cho dân cư của một khu vực. Hiện nay, bác sĩ gia đình khác với bác sĩ khu vực trước đây ở những điểm sau: trước hết, bác sĩ gia đình phải có kiến thức y học rất rộng, nắm vững các thủ thuật… nhằm chăm sóc sức khỏe người dân với chất lượng tốt nhất. Kế đó, bác sĩ gia đình phải tham gia vào các quy trình công nghệ, kỹ thuật y học phục vụ cho việc cấp cứu bệnh nhân.
Ưu điểm và khuyết điểm còn tồn tại của hệ thống y học gia đình hiện nay tại Liên bang Nga
Phân tích hoạt động của các khoa, các trung tâm Y học gia đình tại TP. Saint-Petersburg cho thấy hiệu quả không chỉ về mặt sức khỏe người dân mà còn là hiệu quả về kinh tế. Tỉ lệ người dân đến khám tại các trung tâm chuyên khoa sâu giảm 50% và tỉ lệ nhập viện của người dân giảm từ 30 - 35% so với số liệu thống kê trung bình hàng năm của thành phố trước đây.
Hoạt động của bác sĩ gia đình cũng làm cải thiện mối quan hệ “bác sĩ - bệnh nhân”, nhất là trong việc chăm sóc người già (chiếm 30% dân số tại Saint-Petersburg).
Hoạt động của bác sĩ gia đình còn đóng vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa bệnh tật: các bệnh cấp tính (cúm, viêm phổi, tiêu chảy cấp…) và các bệnh mạn tính (cao huyết áp, đái tháo đường…), phát hiện và điều trị sớm bệnh ung thư…
Bên cạnh những ưu điểm đạt được, hệ thống bác sĩ gia đình tại Nga vẫn còn tồn tại nhiều khuyết điểm. Trước hết, hầu hết các trung tâm, các cơ sở “Y học gia đình” đều được tạo ra dưới sự tài trợ của nước ngoài, của các nhà tài trợ trong nước… trong khi đó, nguồn kinh phí Chính phủ cho hoạt động của bác sĩ gia đình còn hạn chế. Do vậy, chưa có sự đồng bộ trong việc phối hợp hoạt động giữa chuyên khoa y học gia đình và các chuyên khoa khác. Ngoài ra, cho đến hiện nay, do ảnh hưởng của nền kinh tế thời kỳ bao cấp, việc trả lương cho bác sĩ gia đình còn thấp và bác sĩ gia đình không thể làm thêm ngoài giờ như các bác sĩ chuyên khoa khác. Điều này làm cho chuyên khoa y học gia đình chưa thu hút được sự quan tâm của sinh viên y khoa, của các bác sĩ mới ra trường.
Các nguyên lý về y học gia đình
“Y học gia đình” được tạo thành từ 2 khái niệm: “Y học” và “Gia đình”. Bác sĩ gia đình phải thực sự trở thành một thành viên trong gia đình. Chuyên ngành y học gia đình được xây dựng trên cơ sở phối hợp chặt chẽ của 4 ngành khoa học:
- Lâm sàng - đa khoa tổng quát
- Khoa học y học cộng đồng và y tế công cộng
- Khoa học hành vi
- Nghiên cứu khoa học - Y học chứng cứ.
Ứng dụng các nguyên lý y học gia đình trong điều kiện tại Việt Nam
Quan niệm “gia đình” tại Việt Nam có rất nhiều điểm khác biệt so với “gia đình” tại Nga cũng như tại các nước Âu - Mỹ. Trước hết, trong một gia đình tại Việt Nam thường có nhiều thế hệ cùng sinh sống. Giao tiếp trong gia đình cũng có nhiều điểm khác biệt so với sự giao tiếp trong gia đình các nước khác.
Về mặt y học, trong điều kiện tại Việt Nam, chúng ta có thể áp dụng nguyên tắc chung của “Y học gia đình” của Nga với sự điều chỉnh cho phù hợp với đặc thù của phong tục, tập quán, khí hậu… tại từng địa phương.
Như vậy, một bác sĩ gia đình tại Việt Nam cần thiết phải là:
- Một bác sĩ lâm sàng giỏi: bác sĩ gia đình tại Việt Nam phải đối mặt với các vấn đề sức khỏe đa dạng, phải nắm vững các yếu tố dịch tễ, phong tục tập quán có ảnh hưởng xấu đến sức khỏe tại địa phương mình phụ trách. Cùng một biểu hiện lâm sàng nhưng có thể có nhiều nguyên nhân. Phải thực sự nắm vững các bệnh thường gặp tại địa phương thì người bác sĩ gia đình mới có thể chẩn đoán chính xác căn bệnh và có hướng xử trí thích hợp.
- Một chuyên viên thông thạo về khoa học y tế công cộng và y học cộng đồng: biết cách tổ chức và sử dụng nguồn lực sẵn có, biết cách phối hợp với các chuyên viên ngành khác nhằm giải quyết triệt để vấn đề sức khỏe của người dân.
- Một chuyên viên về khoa học hành vi: việc giao tiếp trong gia đình Việt Nam, bao gồm nhiều thế hệ, rất phức tạp và khó hiểu đối với người nước ngoài. Người bác sĩ gia đình cần đối thoại để chuyển biến tư tưởng, suy nghĩ của bệnh nhân. Mối quan hệ bác sĩ gia đình và bệnh nhân là một mối quan hệ liên tục và lâu dài.
- Một bác sĩ nắm vững về nguyên tắc nghiên cứu khoa học, nắm vững về y học chứng cứ nhằm đưa ra những quyết định đúng đắn trong việc xử trí các vấn đề sức khỏe trong gia đình.
Tóm lại, tại Việt Nam nói chung và TP.HCM nói riêng, so với các chuyên khoa khác, chuyên khoa “Y học gia đình” vẫn còn non trẻ. Nhằm phát triển nhanh và vững chắc chuyên ngành y học gia đình, việc học tập kinh nghiệm phát triển y học gia đình tại các nước, nhất là tại Nga trở nên cần thiết. Những khó khăn, thuận lợi trong việc xây dựng và phát triển y học gia đình tại Nga có những điểm tương tự tại Việt Nam. Cả hai nước từng có nguyên tắc chung về cơ cấu tổ chức hệ thống y tế, từng trải qua thời kỳ bao cấp và chuyển sang cơ chế kinh tế thị trường. Tuy nhiên, điều kiện ở mỗi nước có nhiều điểm khác biệt nhau, chúng ta không thể rập khuôn mà chỉ học tập những kinh nghiệm và những nguyên tắc chung.
