Môn Lịch sử trong trường phổ thông: Rất đáng lo ngại

Nguyên nhân sâu xa cần tìm kiếm đầy đủ trong nội dung và phương pháp giảng dạy, trong sách giáo khoa, trong chương trình môn học và cả trong công việc đào tạo đội ngũ giáo viên môn Lịch sử.   

Hiện nay môn Lịch sử là môn học bị coi thường nhất trong các trường phổ thông. Minh chứng rõ nét nhất là trong các môn thi tốt nghiệp phổ thông, môn lịch sử bị coi là môn phụ, có năm thi có năm không. Năm nào không thi thì nhà trường cho học dồn để dành thời gian cho các môn khác. Thày/cô giáo dạy Sử cũng dễ dàng được thay thế bằng thày/cô giáo các môn khác, có khi là môn thể thao chẳng hiểu gì về lịch sử. Một môn học đã bị coi nhẹ đến như vậy thì làm sao có thể nhận được sự quan tâm của học sinh.

Đối với bất cứ nước nào, môn Lịch sử đều có chức năng quan trọng trong đào tạo năng lực của học sinh. Trong năng lực của học sinh, tôi cho quan trọng bậc nhất là nhân cách, là tư duy độc lập sáng tạo, là những tố chất tạo nên bản lĩnh con người trong đó kiến thức cơ bản và giá trị lịch sử văn hóa là nền tảng.

Riêng đối với Việt Nam, lịch sử càng giữ vai trò cực kỳ quan trọng  gắn liền với sự tồn vong của quốc gia-dân tộc. Do vị trí địa-chính trị và địa-quân sự, từ khi hình thành Nhà nước đầu tiên cho đến nay, nước ta phải đương đầu với nhiều nguy cơ xâm lược đến từ các đế chế lớn của châu Á, châu Mỹ, châu Âu, trong đó gần như thường xuyên là các đế chế Đại Hán phương Bắc.

Chỉ tính riêng về thời gian, kể từ cuộc kháng chiến chống Tần vào khoảng năm 214-210 trước Công nguyên đến chiến tranh biên giới phía Tây Nam, phía Bắc năm 1979, thời gian chống xâm lược và đô hộ nước ngoài đã chiếm trên 20 thế kỷ, trong đó thời kỳ Bắc thuộc hơn nghìn năm, Minh thuộc 20 năm, Pháp thuộc gần 80 năm.

Trong điều kiện tương quan lực lượng hết sức chênh lệch giữa ta và đối phương, con đường chiến thắng của dân tộc là phải phát huy tất cả sức mạnh của cả nước đánh giặc, toàn dân đánh giặc, trong đó chủ nghĩa yêu nước, sự đoàn kết dân tộc và trí thông minh là nhân tố quyết định. Nhân dân ta sáng tạo ra lịch sử với tất cả công sức và tính mạng của mình nên rất yêu mến lịch sử, qua lịch sử nuôi dưỡng ý chí dân tộc và lưu truyền cả một kho tàng kinh nghiệm đánh giặc rất phong phú, sáng tạo. 

Trước đây khi mà nhà trường và thi cử chỉ dành cho một thiểu số người thì văn hóa dân gian với những lời mẹ ru con, ca dao, tục ngữ, dân ca, lễ hội… là môi trường và nội dung giáo dục lịch sử của nhân dân. Ngày nay nhiệm vụ xây dựng đất nước vẫn gắn chặt với nhiệm bảo vệ đất nước, giữ gìn chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ tổ quốc.

Thế hệ trẻ lớn lên qua nền giáo dục phổ thông mà không yêu mến lịch sử dân tộc, không có một vốn hiểu biết cần thiết về lịch sử và văn hóa dân tộc và nhân loại,  không có một niềm tự tin dân tộc, không kế thừa các truyền thống dân tộc, thì làm sao có thể hoàn chỉnh được phẩm chất của người công dân Việt Nam. Từ đặc điểm đó, môn Lịch sử càng phải được đặt đúng vị thế và chức năng của nó trong hệ thống giáo dục phổ thông. 

Cũng cần nói thêm là sau cấp học phổ thông, chỉ cần một số rất ít học sinh thi vào các chuyên ngành Lịch sử, nhưng đó phải là những học sinh thực sự yêu mến lịch sử, có năng lực về lịch sử để được đào tạo thành những tài năng trẻ về sử học chứ  không phải là những học sinh tự thấy yếu kém về mọi môn học và đành chọn ngành Lịch sử như một tính toán bất đắc dĩ.  

Theo tôi năng lực con người là tổng hòa của nhiều nhân tố hợp thành, không chỉ có kiến thức và kỹ năng mà còn bao gồm cả nhân cách, tư duy, cách ứng xử…Trong bồi dưỡng và phát triển năng lực học sinh, môn lịch sử ngoài mối quan hệ tích hợp với các môn học khác, giữ vai trò quan trọng trong trang bị một vốn hiểu biết về lịch sử cần được chọn lọc phù hợp với mục tiêu và đặc điểm lứa tuổi, cấp học, từ đó bồi dưỡng nhân cách, tư duy, bản lĩnh, cách ứng xử của học sinh. 

Kiến thức lịch sử mênh mông và luôn luôn được bổ sung bằng những phát hiện mới, kết quả nghiên cứu mới. Vì vậy sách giáo khoa lịch sử nước nào cũng phải biết lựa chọn những kiến thức lịch sử thật cơ bản, tiêu biểu đáp ứng yêu cầu giáo dục để trang bị cho học sinh. Nhưng sách giáo khoa của ta thì trình bày dàn trải, la liệt các sự kiện, rất nặng nề, nhàm chán. Tôi đọc lại sách giáo khoa Lịch sử từ lớp 6 đến lớp 12, về lịch sử Việt Nam có thể đưa ra mấy nhận xét sơ bộ sau đây:

- Phần lịch sử VN từ nguồn gốc đến giữa thế kỷ XIX (lớp 6-7 và 10), ngoài các đấu tranh chống ngoại xâm, mục tình hình kinh tế, xã hội, văn hóa cứ lặp lại hết thời kỳ này đến thời kỳ khác theo lối dàn trải mà không nêu bật lên những thành tựu, tiến bộ tiêu biểu của mỗi thời kỳ.

- Phần lịch sử từ giữa thế kỷ XIX cho đến năm 1975 (lớp 8-9 và 11-12) lại nặng về lịch sử kháng chiến chống Pháp, phong trào yêu nước, phong trào cách mạng, hai cuộc kháng chiến (1945-1975) cùng một số chuyển biến kinh tế - xã hội nhất định, những biến đổi về tư tưởng, những phát triển văn hóa rất mờ nhạt. Từ 1975 đến 2000 thì trình bày theo các kế hoạch 5 năm với những số liệu nặng nề, không nêu bật lên những điểm tiêu biểu.   

- Nhiều thành tựu nghiên cứu mới về lich sử, sách giáo khoa chưa cập nhật. Một nội dung quan trọng mang tính thời sự hiện nay là lãnh thổ thống nhất và toàn vẹn của Tổ quốc cùng chủ quyền đối với quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa trên Biển Đông hoàn toàn không được đề cập đến trong sách giáo khoa. Đây là một thiếu sót cần khắc phục ngay, không thể chờ đến khi biên soạn lại sách giáo khoa mà sớm nhất đến năm 2015 mới bắt đầu.    

Nói chung, như nhận xét của nhiều nhà sử học, sách giáo khoa Lịch sử phổ thông gần như tóm tắt sách Sử của người lớn để bắt học sinh học. Xét về mặt kiến thức, sách giáo khoa vừa thừa lại vừa thiếu, thừa những cái không cần thiết, thiếu một số nội dung cơ bản, tiêu biểu. 

Cùng với chương trình, sách giáo khoa, vai trò và phương pháp giảng dạy của thày/cô giáo hết sức quan trọng. Dạy và học môn Lịch sử cần được mở rộng với những hình thức như tham quan bảo tàng, nhà lưu niệm, du khảo, dã ngoại… tùy theo khả năng tổ chức và kinh phí, nhất là sự hỗ trợ của giáo cụ trực quan, của công nghệ thông tin…Giáo dục lịch sử trong trường phổ thông còn cần sự kết hợp với cả môi trường giáo dục của gia đình, xã hội, của các phương tiện thông tin đại chúng…