Môn bạc hà - cây rau để nấu canh

Đặc tính thực vật

Cây thân thảo, đa niên nhờ có rễ củ ngầm dưới đất, có ngó nhảy ra cây non. Lá khá lớn, cuống dài 0,5 - 1 mét, phiến lá hình lọng (cuống lá màu lục nhạt), khá mập có rãnh ôm thân dài bằng ½ cọng, gắn vào giữa lá (cách mép 1/3 lá chứ không phải gắn ở mép lá). Hoa có mo, có thể đơn phái hay lưỡng phái. Cây mọc hoang hay trồng hầu như khắp nơi ở nước ta.

Thành phần dinh dưỡng & hóa học

Dọc mùng (cuống lá Môn bạc hà)

Cọng lá Môn bạc hà (Dọc mùng): 100g phần ăn được chứa 95g nước, 0,25g protein, 3,8g carbonhydrat (bột đường), 0,5g chất xơ, 25mg phosphor, 300mg kali, 48mg canxi, 16mg magnê, 0,03mg đồng,0,4mg sắt, 0,012mg sinh tố B1, 0,03mg B2, 0,02mg PP, 3mg sinh tố C và cho 14Kcalo. Nói chung, dọc mùng rất nghèo dưỡng chất và năng lượng nhưng ăn rất ngon và giúp đỡ ngán thịt cá trong canh, ănnhiều làm chất độn giúp giảm cân.

Rễ (dùng làm thuốc) cũng chứa nhiều dưỡng chất như Môn ngọt (Môn nước).

Toàn cây còn chứa:

- Chất đường hữu cơ như fructose, glucose, amylose, sucrose.

- Axit hữu cơ như citric, oxaliac, malic, succinic.

- Hợp chất phức tạp loại beta-lectin, triglochin và isotriglochin, alocasin.

Đa số các nghiên cứu khoa học chú trọng đến cây Ráy (Alocasia macrorrhiza), tuy nhiên cả 2 cây đều có rễ củ có thành phần hóa học rất tương tự như canxi oxalat, alocasin, sapotoxin. Cũng may là bà con ta không ai ăn hai loại củ này.

Ngộ độc do canxi oxalat

Ráy Alocasia macrorrhiza.

Nghiên cứu tại Bệnh viện Cựu Chiến binh Taichung (Đài Loan), xem xét các trường hợp ngộ độc do ăn hay chạm vào lá hay cọng cây Ráy từ 1985 đến 1993 ghi nhận được 27 trường hợp: bệnh nhân tuổitừ 15 đến 68: 12 nữ, 15 nam. Một bệnh nhân ngộ độc do chạm cây Ráy vào ngoài da và mắt. Trong số 25 trường hợp ăn cọng lá Ráy nấu chín hay ăn sống: triệu chứng đầu tiên là khó chịu nơi cổ họng và sauđó là tê khoang miệng. Một số bệnh nhân chảy nước bọt, tắt tiếng và đau bụng, lở miệng, khó nuốt, đau tức ngực, sưng môi. Hàm lượng sapotoxin trong nhựa cây Ráy thêm vào lượng lớn canxi oxalat trongcọng được xem là những tác nhân chính gây ngộ độc ( Veterinary and Human Toxicology,số 40 - 1998). Một trường hợp ngộ độc khác do ăn cọng môn, với các triệuchứng thần kinh như đau và tê vùng miệng cùng ói mửa và đau bụng dữ dội đã được ghi nhận tại Bệnh viện Prince of Wales, Shatin (Hong Kong), được xem là do sapotoxin, một chất độc thần kinh có trongcọng môn hay Ráy gây ra ( Human Experimental Toxicology,số 14 - 1995). Thực ra bản thân cọng Môn bạc hà ít khi gây ngộ độc hay gây ngứa, ngoại trừ khi thaotác để chạm mủ cây lên da cánh tay hay mắt hoặc do nấu chưa sôi, chưa chín. Có một loài ráy có lá hình lọng hơi giống Môn bạc hà là cây Ráy ấn ( Alocasiaindica) nếu dùng nhầm mới gây ngộ độc.

Hoạt tính kháng khuẩn và kháng nấm của Alocasin: Alocasin, một protein phức tạp trích được từ rễ một số cây Alocasia như củ Ráy, củ Môn bạc hà. Alocasin có một số hoạt tính chống nấm gây bệnh tương tự như miraculin ly trích từ rễ đậu Hà lan (Pisum sativum). Alocasin có hoạt tính chống Botrytis cinerea, làm giảm hoạt tính của men HIV -1 reverse transcriptase và có một hoạt tính tạo ngưng tụ hồng cầu yếu (ở nồng độ 1 mg/ml) ( Protein Expr & Purification,số 28 - 2003).

Môn bạc hà trong dược học cổ truyền Trung Hoa

Tránh nhầm cây Môn bạc hà với cây Ráy lá lọng (Alocasia indica) này để tránh ngộ độc (cuống lá gắn giữa lá như Bạc hà).

Thần nông bản thảo kinhcó ghi chép vị thuốc Lang tử (lang - tu) do vị thuốc có độc tính cao, hoạt tính mạnh như sói dữ. Vị thuốc này có thể do:

Rễ phơi khô của Môn bạc hà ( Alocasia odora), được gọi là Quảng lang tử (Kuang - lang - tu) (1) thường được dùng tại Đài Loan và vùng Quảng Đông.

Vị thuốc được cho là có vị đắng, cay, tính bình, có độc, tác dụng vào các kinh mạch thuộc phế và tâm. Tác dụng trừ đàm, phá ứ, diệt ký sinh trùng trong ruột, trị đau. Dùng trong các trường hợp bị ứ đàm và thủy dịch, bụng u nổi cục, ho kèm theo khó thở, tức và sưng ngực; trị ghẻ…

Sách thuốc cổ Hoàng Hán Y họccó ghi: “Lang độc phá được tích tụ, chữa được bệnh trong bụng có báng tích, chữa được chứng ghẻ lở lâu năm, mụn ghẻ có vẩy, chảy ra nước vàng… Dùng rẽ cây Lang độc, thu hoạch trong khoảng tháng 2 đến tháng 8, phơi khô trong bóng mát, để càng lâu năm càng tốt, tán ra thành bột khi dùng trị ghẻ”.

Vài phương thức sử dụng

Theo kinh nghiệm dân gian ở nước ta: thân rễ Môn bạc hà dùng làm thuốc. Thân rễ có thể thu hoạch quanh năm, cạo bỏ lớp vỏ thô bên ngoài. Có thể dùng tươi hay xắt lát mỏng, phơi khô. Vị thuốc được xem là có vị nhạt, tính hàn có các tác dụng giải nhiệt, trừ độc, khu phong. Dùng trị cảm cúm, sưng khớp xương do phong thấp, vết thương do côn trùng độc cắn.

Dùng mỗi lần 10 - 15 g dược liệu khô hay 60 - 90g thân rễ tươi (không nên dùng quá liều vì có thể gây ngộ độc với các triệu chứng tê lưỡi, sưng lưỡi, ngộ độc thần kinh trung ương). Có thể giã nát thân rễ tươi, xào với giấm để dùng ngoài da (chỉ đắp vào vết thương, tránh vùng da không bệnh).

Củ Môn bạc hà được mài ra dùng cho người bị kinh phong, đờm trào ra miệng.

(1) Rễ phơi khô của Euphoribia pallasi,gọi là Bạch lang tử (Pai - lang - tử).

Rễ phơi khô của Stellera chamaejasmegọi là Lang tử Đông bắc hay Hồng lang tử.