Lấy muông chim, cây cỏ làm tên họ
Qua quá trình cộng sự, gần gũi nhiều đời với người Thái, người Khơ Mú đã chịu một số ảnh hưởng của văn hóa Thái. Tuy nhiên, họ vẫn giữ được nhiều nét đặc trưng văn hóa sâu xa của tổ tiên ông bà. Trong đó, phong tục lấy muông (thú 4 chân), chim (chóc), cây cỏ làm tên dòng họ là một minh chứng rất điển hình.
Nhóm họ lấy tên muông thú: gồm 2 nhóm chính là Rvai (hổ) và TMoong (cầy). Nhóm hổ lại chia ra hổ xám, hổ vằn... Nhóm cầy chia ra cầy hương, gấu, chồn, cáo, hươu, nai, hoẵng...
Nhóm họ lấy tên chim chóc: Gồm 2 nhóm chính là Thràng (phượng hoàng đất) và nhóm Ôm gồm nhiều loại chim nhỏ như: chìa vôi, cuốc, bìm bịp...
Nhóm họ lấy tên cỏ Tvạ gồm nhiều loại như dương xỉ, guột, rau dớn, măng...
Trong mỗi nhóm lại có sự phân ngành anh (ngành trên) với ngành em (ngành dưới), điều đó được xác minh bởi mộc từ Khơ Mú kèm theo: Ngành anh là từ: Kr Lự, Hol... và ngành em là từ: dương, rung, đinh...
Việc chuyển đổi họ Khơ Mú sang họ Thái ở một vài nơi do ảnh hưởng văn hóa Thái đưa đến, nhưng ở đó cũng cho thấy vài nét khác biệt rõ rệt. Ở vùng Tây Bắc, nhóm họ tên muông thú thường chuyển thành họ Thái như: Lữ, Lường, Quàng...; còn nhóm họ tên chim chóc, cây cỏ thường chuyển sang họ Thái như: Vi, Lù, Lèo... Riêng ở vùng núi Nghệ An cũng có một số chuyển sang họ Thái như: Lò/Lô, Vi, Quang và Lộc.
Tuy nhiên, ngày nay đồng bào Khơ Mú vẫn còn bảo tồn khá sâu đậm các nghi lễ riêng của từng dòng họ, mà biểu hiện rõ nhất là diễn tả lại một số động tác truyền thống, tạm gọi là "tô tem" dòng họ - tự coi mình thuộc gốc nào; hổ hay chim... Chẳng hạn: khi cúng tổ tiên họ Rvai (hổ), đang đêm chủ nhà thức dậy lặng lẽ đun nước, rồi xuống chuồng bắt lợn, đưa qua cửa sổ. Sau đó làm lông xong thì cả nhà thức dậy, ai cũng phải bò "4 chân", dùng mồm kéo lợn như hổ tha lờn và kêu gầm như hổ. Tha tới bếp, chủ nhà khấn mời tổ tiên ăn, bôi chút máu lợn vào mấy ông đầu rau. Tiếp theo, quệt máu lợn vào đầu gối từng người để báo cho tổ tiên biết những thành viên đều trong một nhà, cùng một thị tộc. Sau đó, cả nhà gói mấy gói xương, lông lợn rồi đem đặt lên trên vách gian thờ mới. Ở các dòng họ khác nhau cũng có thể thấy những nghi thức đặc biệt diễn ra trong dịp lễ cúng tổ tiên dòng họ.
Nguồn: Kinh tế V.A.C - Số 6/2006, tr 30
