Kịch múa dân tộc

Được đào tạo trong và ngoài nước của Bộ Văn hóa và Tổng cục Chính trị, đầu thập niên 60 của thế kỷ vừa qua, ở Miền Bắc hình thành một đội ngũ biên đoạn. Đó là lực lượng tạo nên bước ngoặt lịch sử cho nghệ thuật sáng tác múa: sự ra đời của kịch múa dân tộc nước ta với những vở lớn nhiều màn có thể diễn trọng một đêm. Chào mừng đại hội Đảng Lao động Việt Nam lần thứ III, ba vở kịch múa “ Bả Khó”, “Tấm Cám”, “Ngọn lửa Nghệ Tĩnh” ra mắt các đại biểu đại hội Đảng tại thủ đô Hà Nội.

Với Bả Khódo Thái Lybiên kịch và sáng tác múa; Nguyễn Đình Tích và Xuân Hòa viết nhạc. Vai chính do giáo viên và diễn viên đoàn thực nghiệm (của trường Múa Việt Nam ) đóng. Sa Kim Đóa trong vai Nàng tiên Ốc, Việt Cường – vai Bả Khó(chàng trai nghèo), Kim Lan – vai gái ma.Ngôn ngữ nhân vật chính được xây dựng bằng chất liệu múa cổ điển châu Âu kết hợp với chất liệu múa dân tộc Thái…

Kịch múa Tấm Cámdo Minh Hiến và Danh Thân viết kịch bản. Tập thể biên đạo gồm Minh Hiến, Danh Thân, Phùng Nhạn, Thanh Hùng. Âm nhạc của Nguyễn Văn Thương và Văn Chi. Diễn viên chính gồm:

- Phùng Nhạn trong vai Tấm; Thúy Quỳnh trong vai Cám; Trịnh thị Thi trong vai mẹ Cán; Anh Nghiêm trong vai Hoàng tử.

Ngôn ngữ nhân vật chính được xây dựng bằng chất liệu múa tuồng, chèo. Trong sự phát triển kỹ xảo múa dân tộc Việt, có sự tiếp thu phương pháp quay nhảy của múa cổ điển châu Âu.

Kịch múa Ngọn lửa Nghệ Tĩnhdo lớp biên đạo của chuyên gia Kim Tế Hoàng xây dựng từ kịch bản đến sáng tác múa. Âm nhạc do Lương Ngọc Trác, Huy Thục, Nguyễn Thành viết. các diễn viên chính gồm:

Thanh Nga trong vai Nga; Bích Đào trong vai em gái Nga; Trần Minh trong vai sĩ quan Pháp; Lâm Tô Lộc trong vai Tổng đốc; Trần Thành Đại trong vai Tri huyện.

Ngôn ngữ nhân vật chính diện được xây dựng bằng chất liệu múa tuồng chèo (có sự tiếp thu phương pháp quay nhảy của múa cổ điển châu Âu để phát triển kỹ xảo múa dân tộc). Ngôn ngữ nhân vật phản diện (sĩ quan Pháp, lính Lê Dương) được xây dựng bằng chất liệu múa nước ngoài kết hợp với động tác sinh hoạt. Ba kịch múa lớn nói trên đặt ra và giải quyết một số vấn đề cơ bản sau:

Về phạm vi và phương hướng đề tài, kịch múa dân tộc đã mở ruộng được phạm vi đề tài (đề tài cổ tích thần thoại như Bả Khó, Tấm Cám,đề tài hiện đại như Ngọn lửa Nghệ Tĩnh). Hình thức tác phẩm kịch múa nhiều màn cho phép nhà biên kịch đi sâu vào triết lý nhân sinh như nhân quả(ở Bả Khó); cái thiện thắng cái ác(ở Tấm Cám), cách mạng thắng áp bức bóc lột(ở Ngọn lửa Nghệ Tĩnh).

Kinh nghiệm xây dựng Bale về đấu tranh cách mạng vô sản ở các nước XHCN cho thấy đây là một đề tài hóc búa và không dễ gì thành công về nghệ thuật. Thế mà gần 40 năm sau (năm 2000), Nhà nước CHXHCN Việt Nam tặng giải thưởng Hồ Chí Minh cho Ngọn lửa Nghệ Tĩnh. Điều đó nói lên: “Một việc làm thử đáng giá việc làm của bậc thầy” như phương ngôn Pháp có câu “Un coup d’essai vaut un coup de maitre”. Tính tập thể của sự sáng tạo múa (những năm đầu thập niên 60 của thế kỷ trước) đã khắc phục được sự hạn chế về trình độ nghệ thuật của từng biên đạo, đưa kịch múa Việt Nam lên tầm thời đại trong khu vực Đông Nam Á (sau này, khi nghiên cứu nghệ thuật múa các nước Đông Nam Á, tôi mới thấy, ở các nước ấy rất hiếm có múa kịch nói về Đảng Cộng sản ở từng nước).

Qua giải thưởng Hồ Chí minh tặng cho hai vở lớn Tấm Cámvà Ngọn lửa Nghệ Tĩnh, chắc hẳn người xem cũng hiểu các tác phẩm sân khấu ấy có giá trị đích thực. Ở đấy có sự kết hợp tính tư tưởng với tính nghệ thuật. Từ Tấm Cámtoát lên tính nhân dân và tính dân tộc, còn ở Ngọn lửa Nghệ Tĩnhnổi bật tính Đảng - một sự kết hợp nhuần nhuyễn tính tư tưởng với tính nghệ thuật.

Qua hình tượng hai nhân vật Quý và Nga, người xem thấy được liên minh công nông trong phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh: công nhân cảng Bến Thủy và nông dân huyện Thanh Chương phối hợp đấu tranh lật đổ bộ máy cai trị của thực dân, phong kiến, xây dựng chính quyền Xô viết ở làng Võ Liệt. Nội dung tư tưởng của tác phẩm thể hiện bằng những hình tượng nghệ thuật gây xúc cảm cho người xem.

Từ đầu thập niên 60, một số biên đạo đã ý thức được vấn đề dân tộc - hiện đại. Họ đã chịu khó sưu tầm, khai thác di sản múa truyền thống để xây dựng ngôn ngữ kịch múa về đề tài hiện đại. Tinh hoa múa truyền thống của dân tộc Việt Nam được khai thác và phát huy tác dụng trong việc thể hiện các nhân vật chính và khắc họa không gian, thời gian diễn trình kịch múa. Về sau, các biên đạo Lệ Cung, Đặng Hùng vẫn tiếp tục phương hướng và phương pháp xây dựng ngôn ngữ kịch múa dân tộc ấy ở “ Người con trai làng Phù Đổng” và “ Sự tích tết Chol chnăm thmay”.

Tuy nhiên, từ những năm 60 ở nước ta vẫn có biên đạo sử dụng chất liệu và thủ pháp của múa cổ điển ở châu Âu để làm kịch múa. Ở Bả Khónhân vật chính - Nàng tiên Ốcmúa bằng giày mũi cứng và các thủ pháp bê đỡ của Bale phương Tây được Thái Ly dùng ở đấy. Bả Khónằm trong cụm tác phẩm được giải thưởng Hồ Chí Minh của nhà biên đạo này.

Nói đến kịch múa, không thể không nhắc đến vai trò diễn viên chính - những người thêm sức sống cho các vai múa mà biên đạo múa phác họa trong bản múa. Ở Tấm Cámnổi lên sự sáng tạo vai Tấm của Phùng Nhạn và sự sáng tạo vai Cám củ Chu Thúy Quỳnh. Về sau, Thúy Quỳnh còn đóng được cả vai Cám và Tấm những lúc không có Phùng Nhạn. Hai chị được phong danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân vì những sáng tạo độc đáo trong nhiều vai múa.

Ở Ngọn lửa Nghệ Tĩnhnổi lên hai hình tượng đối lập: vai Nga do Thanh Nga đóng và vai sĩ quan Pháp do Trần Minh sắm. Thanh Nga đã thể hiện được diễn biến tâm lý phức tạp của vai Nga: khi hạnh phúc bên người yêu, khi bị tra tấn trong tù, khi bị xử bắn ngoài pháp trường. Trần Minh là người đã sáng tạo vai múa của mình. Với điều tâm niệm rằng trong kịch múa, nhân vật phản diện cũng phải múa, Trần Minh cùng Lâm Tô Lộc xây dựng phần múa của vai mình ở các cảnh của vở diễn.

Tuy nhiên, kịch múa dân tộc những năm 60 cũng có rất nhiều bất cập. Đó là sự thiếu đất sống của nó. Sau khi vở múa ra mắt công chúng, đơn vị nghệ thuật nào sẽ đảm bảo đời sống sân khấu cho nó. Tiếc thay trường Múa Việt Nam đẻ ra được Bả Khónhưng không nuôi được nó nên không bao lâu Đoàn Thực nghiệm của Trường cũng để nó rơi vào lãng quên. Ngày nay, muốn xem lại nó, chỉ còn một vài ảnh tư liệu trong tập ảnh của Nhà Trường.

Kịch múa Tấm Cámcũng chung số phận. Nhà hát Ca Múa Nhạc Việt Nam đẻ ra nó nhưng không nuôi nổi, vì nhà hát không có chức năng là kịch múa. Nhà hát Nhạc Vũ Kịch Việt Nam mới có nhiệm vụ này. Thế là cũng chỉ còn lại một vài ảnh tư liệu của Tấm Cámở phòng truyền thống của Nhà hát Ca Múa Nhạc Việt Nam .

May mắn hơn, kịch múa “ Ngọn lửa Nghệ Tĩnh” được dựng lại và quay phim tại Trung Quốc nên ngày nay, ai cần xem cũng có thể xem phim tài liệu nghệ thuật.

Vấn đề đất sống của kịch múa Việt Nam là điều mà các cơ quan chức năng cần thấy rõ: từ năm 1960 đến nay nó vẫn còn tính thời sự và đòi hỏi một sự giải quyết rất cơ bản để các kịch múa dân tộc có giá trị, cũng có đời sống sân khấu của chúng.