Ig Nobel và những điều hài hước về các nhà khoa học

Ông Marc Abraham là chủ bút đồng thời tham gia sáng lập tạp chí hài hước “Kỷ yếu các công trình nghiên cứu khoa học không tưởng” (Annals of Improbable Research). Việc Abraham tổ chức giải Ig Nobel hàng năm cho các nghiên cứu để trả lời những câu hỏi hài hước chưa từng có ai nghĩ tới đã gây được chú ý của dư luận. Nhờ có ông, các công trình khoa học “kỳ quặc” và “lập dị” nhất đã có được “chỗ đứng đặc biệt” trong hệ thống các giải thưởng khoa học. 

 Hiện tại, giải Ig Nobel đang bước sang một kỷ nguyên mới. Tháng tư vừa qua, tạp chí “Kỷ yếu các công trình nghiên cứu khoa học không tưởng” đã được số hóa với mức phí truy nhập vào cơ sở dữ liệu hàng năm là 25 USD. Ig Nobel đã thu hút sự quan tâm của đông đảo công chúng trên toàn thế giới, theo số liệu mới nhất hàng năm có hơn 7000 đề cử cho giải thưởng này.

Wired News:Theo ông lĩnh vực nghiên cứu nào sẽ dành được giải Ig Nobel?

Tạp chí khoa học vui Annals of Improbable Research (AIR).

Wired News:Trước sự ra đời của giải thưởng IgNobel, phản ứng chung của các nhà khoa học là gì? Có người nào trong số họ không ưa những gì ông đang làm không?

Abraham:Trong những năm đầu, rất nhiều người cho rằng chúng tôi không tôn trọng những nhà khoa học chân chính, thậm chí coi chúng tôi là những nhà khoa học cặn bã, rất nhiều người đã "sợ" nhận giải thưởng này. Nhưng thời gian trôi đi, quan niệm đó đã thay đổi rất nhiều. Nếu bạn nhìn lại chặng đường dài trong cuộc hành trình của chúng tôi, bạn sẽ thấy rằng những người đoạt hoặc tham dự lễ trao giải của chúng tôi lại là những người cao quý, uy tín nhất trong khoa học cũng như nhiều lĩnh vực khác, đôi khi một trong số họ là cố tổng thống của một nước chẳng hạn. Tôi cảm nhận rằng, họ thật sự rất hạnh phúc được có mặt trong danh sách người đoạt giải.

Wired News:Trong số những người từng đoạt giải Ig Nobel, ai là người khiến ông ngưỡng mộ nhất?

Abraham:Thông thường, họ là những người khiến cho khán giả phản ứng mạnh nhất với công trình của mình mà chúng tôi quan sát được trong suốt buổi lễ trao giải, là người luôn đứng trong tốp đầu của danh sách trao giải.

Ba năm trước, giải thưởng Hòa bình đã được trao cho một người đàn ông có tên là Daisuke Inoue với phát minh ra hình thức giải trí bằng karaoke.

Lần đầu gặp ông, chúng tôi nhìn ông một lượt và thấy rằng ông không hề nổi tiếng chút nào. Ngay cả ở Nhật, người ta cũng không biết đến ông. Mọi người không chỉ không biết ông là một nhà phát minh, mà thậm chí họ còn không biết rằng ông đã có một phát minh ra đời.

Tôi không thể diễn tả hết được sự ngưỡng mộ của tôi dành cho Inoue vì lần đầu tiên đã có người "mở ra một cách thức hoàn toàn mới, giúp con người học cách chịu đựng người khác" bằng Karaoke.

Tôi đã không thể đọc hết bài diễn văn ca ngợi phát minh của Inoue bởi đám đông đã không cho tôi làm việc đó. Tất cả những người tham dự lễ trao giải - 1200 người không biết ai sẽ là người chiến thắng - đều cười phá lên, nhảy dựng lên và ném các thứ. Chúng tôi đã phải yêu cầu họ giữ bình tĩnh. Những ngày sau đó, chúng tôi vẫn còn rất sửng sốt khi nói chuyện với nhau về lễ trao giải. Đó là phản ứng tức thì của gần 1200 người, còn bạn sẽ giải thích điều này như thế nào?

Wired News:Thưa ông, những ứng viên phản ứng ra sao khi đạt giải Ig Nobel?

Abraham:Hàng năm chúng tôi chỉ trao 10 giải thưởng cho nhiều lĩnh vực khác nhau, thật ra cũng không hoàn toàn như vậy trong các trường hợp. Chúng tôi âm thầm liên lạc với những người được giải để tạo cơ hội cho họ từ chối giải thưởng này nếu họ không muốn trước khi danh sách ứng viên nhận giải được công bố chính thức. Nhưng trường hợp từ chối giải thưởng thú vị này hiếm khi xảy ra. Rất ít người từ chối cơ hội của chính mình, số lượng này chỉ chiếm dưới 10% mà thôi.

Wired News:Những người không muốn tham gia nói gì thưa ông?

Abraham:Hầu hết mọi người đều đến tham dự bởi họ cảm thấy rất thích thú với giải thưởng. Các trường hợp khác là do họ cho rằng giải thưởng không liên quan gì tới họ, hoặc là do một số các nhà khoa học trẻ tuổi lại không chắc rằng việc họ tham gia có ý nghĩa gì với sự nghiệp khoa học hay không.

Wired News:Có khi nào ông cảm thấy một số người đang cố gắng dành chiến thắng hay không?

Abraham:Hiện tượng này thay đổi theo từng năm. Trước kia, có một số người thể hiện rõ rằng họ muốn dành chiến thắng, nhưng những người này không bao giờ nhận được giải thưởng.

Wired News:Nhưng một số ứng viên tự đề cử đã đoạt giải phải không thưa ông?

Abraham:Cũng có một vài ứng viên tự ứng cử được chúng tôi đã trao giải bởi họ thật sự có năng khiếu hài hước và thể hiện rất thành công trong các nghiên cứu của mình. Tuy nhiên đó cũng chưa phải là lý do chính. Động lực kỳ lạ khiến họ không thể dừng lại và tiếp tục nghiên cứu, bất chấp mọi thứ để hoàn thiện công trình kỳ cục đó có lẽ là nguyên nhân chính đưa tới thành công của họ.

Wired News:Vậy có giải thưởng nào khiến ông cảm thấy ân hận không thưa ông?

Abraham: Vào năm thứ 3 hoặc thứ 4 tổ chức giải, có một trường hợp chúng tôi đã trao giải dựa vào bình chọn trên báo chí và không kiểm tra lại thông tin. Đó là giải thưởng trao cho một cơ quan dự báo thời tiết của Nhật Bản. Cơ quan này đã tiến hành nghiên cứu để trả lời cho câu hỏi liệu có phải động đất xảy ra là do cá da trơn quẫy đuôi hay không.

Wired News:Có quốc gia nào là điểm nóng của những nghiên cứu kiểu này ngoài Mỹ không?

Abraham:Có 2 quốc gia tiêu biểu mà tôi nghĩ anh cũng có thể đoán ra, đó là Anh và Nhật Bản. Các quốc gia này đạt nhiều giải thưởng hơn so với các quốc gia khác.

Wired News:Liệu điều này có liên quan đến những điều kỳ quặc khác người của họ không thưa ông?

Abraham:Theo tôi thì những quốc gia này không phải là nơi có nhiều điều kỳ lạ hơn các quốc gia khác, các ứng viên muốn dành giải thưởng và khám phá những điều kỳ cục mà thôi.

Wired News:Vậy có ai tác động vào công việc của họ không?

Abraham:Có một vài nước mà chúng tôi nhận thấy rằng dường như bị yếu tố nào đó thuộc về văn hóa khiến họ khó có thể nhìn nhận những điều kỳ lạ này một cách hài hước và công khai. Có những nước rất nực cười khi tránh nhắc đến giải này bằng mọi giá. Một nước tiêu biểu mà tôi nghĩ là có tư tưởng thoáng hơn so tất cả các nước khác trên thế giới đối với giải thưởng này là Thổ Nhĩ Kỳ.

Wired News:Có người nào đạt giải mà không hiểu tại sao nghiên cứu của mình lại rất nực cười như vậy không thưa ông?

Abraham:Chúng tôi gặp rất ít người mà ngay khi nhận điện thoại thông báo đoạt giải họ mới nghĩ rằng công trình của họ rất nực cười.

Wired News:Ông có thể cho tôi một ví dụ không?

Abraham:Ví dụ như giải thưởng vật lý 5 năm trước được trao cho 7 nhà khoa học người Australia . Họ đã tiến hành một số thí nghiệm và viết bản tường trình với tựa đề chung chung là “Phân tích các lực cần có để kéo một con cừu trên nhiều mặt phẳng khác nhau”.

Hầu hết mọi người khi nghe đến công trình này đều có phản ứng như nhau. Câu chuyện là thế này: Một ngành công nghiệp đặc biệt đã yêu cầu họ giải quyết vấn đề: Ở một nơi mà lông cừu và len mà một ngành công nghiệp chính, người ta xén lông cừu trong những khu nhà lớn, sau đó thu được rất nhiều lông cừu và sử dụng chúng để sản xuất ra các loại sản phẩm khác nhau một cách hiệu quả nhất. Nhưng những con cừu lại thường không tự di chuyển đúng thời gian, đúng vị trí mong muốn. Chắc chắn, việc chúng ta thường xuyên phải làm là kéo chúng từ chỗ này ra chỗ khác. Vậy bạn sẽ thiết kế sàn nhà như thế nào, chúng có hình dáng ra sao, liệu nó có trơn tru không và vật liệu gì sẽ được dùng để phù hợp nhất với công việc này. Nếu bạn có 10 vạn con cừu thì việc xây dựng sẽ tốn một khoản tiền lớn. Chúng tôi sau khi biết được đã gọi cho các nhà khoa học này và cho đến lúc đấy thì họ mới chợt nhật ra rằng nghiên cứu của họ thật buồn cười.

Wired News:“Kỷ yếu các công trình nghiên cứu khoa học không tưởng” đã được đăng tải trên internet với phí sử dụng 25 USD mỗi năm. Tại sao nó lại mất nhiều thời gian đến vậy?

Abraham:Bởi vì chúng tôi chỉ là một tổ chức tài chính nhỏ và làm việc độc lập do đó cần có thời gian củng cố thêm về mặt tài chính thông qua phí hội và tăng cường năng lực quản lý để đảm bảo rằng tất cả những tài liệu hợp lệ trên internet đều “không tầm thường” - một cụm từ cổ rất hay.

Wired News:Việc tham gia vào thế giới số như vậy sẽ giúp gì cho Kỷ yếu?

Abraham:Tôi hy vọng nó sẽ giúp chúng tôi có thêm nhiều độc giả cũng như nhiều tác giả các công trình hơn nữa. Dù có đặt báo hay không đặt báo thì luôn có một số bài miễn phí dành cho mọi người. Hiện nay, các bài của chúng tôi bắt đầu được đăng tải theo dạng cơ sở dữ liệu Internet mà theo tôi mọi người sẽ cảm thấy rất hài lòng khi ghé qua.

Phí đăng nhập phải chăng chỉ khoảng 25 USD cho một năm sử dụng. Sẽ không quá khó để các trường phổ thông và đại học chi ra 25 USD hàng năm cho các số báo, sau đó cho phép tất cả các cán bộ, giảng viên, sinh viên… có thể truy cập khai thác thông tin. Và tất nhiên chúng tôi biết rằng trong tương lai, kỹ thuật số sẽ vẫn rất hữu ích cho các hoạt động của tạp chí.