Giáo dục, phải cải cách triệt để

Hậu quả của nó không phải chỉ là không đáp ứng được nguồn nhân lực cho công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhập quốc tế, không tạo tiền đề phát triển KH&CN, mà quan trọng hơn là góp phần làm suy yếu thêm nền tảng văn hoá - đạo đức xã hội.

Nhận thức rằng GD đang thật sự khủng hoảng, rất nhiều ý kiến của các tổ chức và cá nhân có uy tín trong và ngoài nước khẳng định là cần tiến hành một cuộc cuộc cách mạng thực sự chứ không chỉ là đổi mới căn bản và toàn  diện. Vấn đề không phải là hình thức diễn đạt, là câu chữ, mà nhận thức mức độ nghiêm trọng của sự xuống cấp và lạc hậu của nền giáo dục: đã thật sự khủng hoảng từ lâu chưa, hay cơ bản vẫn là tốt? Khủng hoảng thì phải cải cách triệt để; đang vẫn cơ bản là tốt thì chỉ cần tiếp tục thực hiện các đề án đổi mới như Bộ Giáo dục & Đào tạo (GD&ĐT) vẫn đang làm mấy chục năm nay, (và còn đang rất say sưa muốn làm tiếp... ).

Như chúng ta đều thấy, nhiều chỉ thị, nghị quyết của Đảng đã không được thực hiện nghiêm chỉnh; bao nhiêu cảnh báo, kiến nghị của các cá nhân và tập thể như là "đấm vào bị bông”. Vì sao lại như vậy? Trách nhiệm này thuộc ai? Nhân đây chúng tôi xin phản ảnh nhận xét  của nhiều các nhà khoa học và nhân sỹ, có cảm giác là hình như trong những năm gần đây công cuộc giáo dục được Đảng và Nhà nước "khoán trắng” cho chỉ một người - một Phó Thủ tướng!(?).

Có nhiều cách tiếp cận khác nhau khi đánh giá về GD, nhưng trước hết phải xuất phát từ những quan điểm chỉ đạo, mục tiêu, phương hướng, nhiêm vụ đặt ra cho GD ở tầm bao quát chung đã được nêu trong các văn kiện của Đảng. Tiếc thay, nếu chỉ căn cứ vào nội dung nói chung là nghiêm túc và  đúng đắn của các văn kiện ấy và vào các số liệu báo cáo thành tích khá hoành tráng của ngành GD thì chúng ta không làm sao có thể hiểu nổi vì sao lại đến nỗi nền GD của chúng ta hiện nay bị dư luận xã hội lên án là rất gay gắt.

Vì sao bà Nguyễn Thị Bình, nguyên Bộ trưởng Bộ GD, vừa mới đây lại phải kêu gọi : "Chúng ta cần một nền GD trung thực, lành mạnh và tiên tiến " ? Có nghĩa là nền GD này đang là giả dối, bệnh hoạn và lạc hậu ? Vì sao GS Hoàng Tuỵ, người suốt đời gắn bó và trăn trở với GD, lại khẳng định: " Nền GD của chúng ta hiện nay không phải là lạc hậu (đi đúng hướng nhưng đi chậm) mà là lạc đường ".

Để đi đến đồng thuận xã hội và nhất trí trong các cấp lãnh đạo về thực trạng GD chúng ta phải tiến hành một cuộc Tổng điều tra GD ở quy mô quốc gia với các phương pháp và công cụ hiện đại, rất tốn công, tốn của , tốn thời gian ...để có được các dữ liệu khách quan trong  một bức tranh toàn cảnh chân thực, chứ không thể chỉ căn cứ vào các  bản Báo cáo chính thức của ngành GD và các kết quả của các Đề tài nghiên cứu khoa học ở từng mảng vấn đề hẹp. Các Hội thảo khoa học cũng chỉ có tính gợi mở theo cảm tính chứ ít  khi có dữ liệu đáng tin cậy. 

Trên cơ sở kết quả của cuộc Tổng điều tra này, chúng ta mới có thể biết thực sự nền GD của chúng ta yếu kém nhất ở những khâu nào? Yếu kém đến mức độ nào, để  đề xuất phương án cải cách. Thiếu kết quả của một cuộc Tổng điều tra như thế, mọi kiến nghị cải cách GD chỉ mang tính gợi ý chứ không thể là các chương trình hành động khả thi.

Đã có vô cùng nhiều ý kiến bức xúc của nhân dân nói lên thực trạng đáng lo ngại của GD nước nhà và đề xuất các phương án cải cách hàng ngày xuất hiện trên các phương tiện truyền thông đại chúng ròng rã hàng chục năm nay. Cũng đã có không ít các kiến nghị nghiêm túc của cá nhân và tập thể các nhà khoa học, nhân sỹ trong và ngoài nước về cải cách giáo dục gửi lãnh đạo cấp cao. 

Đáng chú ý nhất là ý kiến của Đại tướng Võ Nguyên Giáp (2004), Kiến nghị của 24 giáo sư và nhà khoa học trong và ngoài nước do GS Hoàng Tụy chủ biên (2004); Kiến nghị của Liên hiệp các Hội KH&KT Việt Nam (2005), Kiến nghị của nhóm trí thức người Việt ở nước ngoài  (2007); Kiến nghị của nhóm nghiên cứu đề tài khoa học cấp Nhà nước do bà Nguyễn Thị Bình làm chủ nhiệm (2008); Kiến nghị của Viện IDS (cũ, 2009); riêng mảng Cơ cấu hệ thống GD nói chung và Hệ thống trường dạy nghề nói riêng có Kiến nghị (2011) của TS Đặng Danh Ánh, nguyên Ủy viên thư ký Ủy ban Cải cách GD Trung ương  (giai đoạn 1979 - 1989). 

Theo quan sát của chúng tôi, tất cả các ý kiến trên báo chí và Kiến nghị kể trên đều có luận cứ rõ ràng và có sức thuyết phục, nhưng đều chỉ có giá trị tham khảo chứ chưa hẳn là giá trị thực tiễn có thể áp dụng ngay được . Lý do là chưa có kết quả của một cuộc Tổng điều tra để có các dữ liệu đầy đủ và đáng tin cậy thì mọi đánh giá thực trạng chỉ là phiến diện và chủ quan. Do đó không có cơ sở để soạn thảo Đề án cải cách GD. Thêm nữa, Đề án cải cách GD chỉ có thể được soạn thảo bởi môt Ủy ban chuyên trách, bao gồm các hội đồng chuyên gia rất giỏi và có uy tín trong từng lĩnh vực GD.

Về Dự thảo Nghị quyết Hội nghị TW 6 khóa XI về giáo dục, rút kinh nghiệm cách ra các Nghị quyết TW trước, căn cứ vào tình hình thực tế, chúng tôi xin kiến nghị :

- Nghị quyết lần này nên ngắn gọn, không kể lể dài dòng thành tích và tồn tại  theo kiểu "ba sôi hai lạnh” về nguyên nhân thành công và yếu kém, thời cơ và thách thức…, mà đi thẳng vào những vấn đề cần quyết và cần chỉ đạo. 

- Nghị quyết cần khẳng định nền GD đang khủng hoảng và cần tiến hành một cuộc cải cách triệt để. Chỉ nêu rõ chủ mục tiêu và phương hướng cải cách chứ không đề ra các nguyên tắc cụ thể.

- Quyết định thành lập Ủy ban quốc gia về cải cách giáo dục (độc lập đối với  đối với Bộ GD&ĐT) để thực hiện hai nhiệm vụ: Tổ chức tiến hành cuộc Tổng điều tra giáo dục trong năm 2013 và Tổ chức soạn thảo Đề án tổng thể về cải cách giáo dục trong năm 2014 để Chính phủ trình Quốc hôi thông qua và tổ chức thực hiện bắt đầu từ 2015.

- Quyết định từ nay đến khi có Đề án tổng thể về cải cách giáo dục, không tiến hành bất kỳ một Đề án Đổi mới hoặc Dự luật giáo dục mới nào do Bộ GD&ĐT đề xuất.

Dự thảo Nghị quyết HN TW6 về Giáo dục rất cần đáp ứng được những yêu cầu tối thiểu ấy, bởi nếu không, nền giáo dục của chúng ta sẽ không có đường ra khỏi khủng hoảng trong nhiều năm nữa!