Giải thưởng Nhà nước về khoa học và công nghệ 2005: Cụm công trình Ngôn ngữ học

Cụm công trình nói trên ra đời trong khoảng thời gian 1989-1999. Ðây là sản phẩm và kết quả nghiên cứu lâu dài, công  phu và sâu sắc của tác giả, một chuyên gia hàng đầu nước ta về công tác nghiên cứu, ngữ nghĩa học, chính tả và từ điển tiếng Việt.

Ngữ nghĩa và lô - gích ngữ nghĩa là những vấn đề lý thú, hấp dẫn, nhưng cũng rất phức tạp. Ðây là một vấn đề trung tâm của ngôn ngữ học, nhưng ở nước ta, trong suốt thời gian dài, hầu như chưa được đề cập. Lô-gích ngôn ngữ học là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách có hệ thống đặc điểm lô-gích của ngôn ngữ tự nhiên dùng trong giao tiếp, khác với  lô-gích tư duy nghiên cứu trong lô-gích học. Lô-gích ngôn ngữ học là công trình  lần đầu giới thiệu và nghiên cứu sâu một số vấn đề ngữ nghĩa , đề xuất một vài khái niệm như: hiển ngôn, hàm ngôn, tiền giả định, cấu trúc ngữ nghĩa của từ...

Nhờ những kết quả  nghiên cứu này, công tác biên soạn Từ điển tiếng Việt do giáo sư Hoàng Phê chủ biên đã đạt được những kết quả to lớn, đánh dấu bước trưởng thành và thay đổi quan trọng về chất lượng từ điển giải thích tiếng Việt. Ðồng thời, công trình này đã đặt nền tảng cho nghiên cứu ngữ nghĩa tiếng Việt của hàng loạt công trình khác. Chính tả tiếng Việt, Từ điển chính tả và Từ điển vần là ba công trình nghiên cứu ứng dụng, kết hợp cả nghiên cứu và vận dụng những thành quả nghiên cứu để giải quyết những vấn đề cơ bản của chính tả và hệ thống vần của các âm tiết trong tiếng Việt. Với sự hiểu biết sâu sắc về chính tả tiếng Việt, tác giả đã nghiên cứu toàn diện, có hệ thống, tập trung vào những âm tiết có vấn đề chính tả và đưa ra những biện pháp giải quyết. Trong 6.718 âm tiết mà tiếng Việt hiện đại sử dụng, có 1.075 âm tiết (chiếm 16%) hoàn toàn không có vấn đề chính tả đối với cả các phương ngữ. Với từng phương ngữ, chỉ có một số lượng âm tiết là có vấn đề chính tả, nên muốn nắm chính tả của tiếng Việt, chỉ cần nắm chính tả của một số lượng âm tiết cụ thể nhất định khác nhau đối với từng phương ngữ.

Từ nhận định đó, cuốn sách Chính tả tiếng Việt, Từ điển chính tả là công trình đầu tiên và  duy nhất nghiên cứu chính tả tiếng Việt theo từng vấn đề chính tả cụ thể của các phương ngữ, kèm theo một từ điển chính tả tiếng Việt cũng theo từng vấn đề như vậy. Kết quả nghiên cứu này có giá trị khoa học cao, ý nghĩa thực tiễn lớn, làm định hướng và là cơ sở cho việc xác định chuẩn chính tả tiếng Việt, phục vụ đắc lực cho việc giữ gìn sự trong sáng và chuẩn mực tiếng Việt, công tác biên soạn từ điển, biên soạn sách giáo khoa tiếng Việt ở các bậc học khác nhau cũng như việc giảng dạy và truyền bá tiếng Việt. Rất nhiều bài báo, luận văn, luận án, sách chuyên khảo về lĩnh vực ngữ nghĩa học, từ điển học, giáo dục ngôn ngữ, chuẩn hóa ngôn ngữ đã đề cập và trích dẫn các công trình của giáo sư Hoàng Phê, coi đây là cơ sở lý thuyết đúng đắn, tin cậy và cơ sở  thực tiễn chắc chắn làm chỗ dựa, luận cứ của mình.

Hội đồng giải thưởng quốc gia đánh giá: cụm công trình: "lô-gích - ngôn ngữ học" của giáo sư Hoàng Phê là chuyên khảo đầu tiên ở Việt Nam nghiên cứu một cách cơ bản và hệ thống về những đặc điểm lô-gích của ngôn ngữ tự nhiên trên thực tế phong phú và sinh động của tiếng Việt.

Nguồn: nhandan.com.vn 25/10/2005