Đừng để phản biện như... “ném đá ao bèo”
Trong cuộc họp Hội đồng Nhân dân thành phố Hà Nội vừa rồi, nhiều đại biểu đã chỉ trích gay gắt vấn đề ùn tắc giao thông mà hầu hết các biện pháp thành phố đưa ra như đổi giờ làm, phân làn đường...không biết bao giờ mới "đả thông” được những con đường tắc nghẽn ở Hà Nội. Đại biểu Nguyễn Hoài Nam "truy vấn” ông Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Văn Khôi rằng, trách nhiệm của thành phố ở đâu khi nhà chung cư, cao tầng mọc ngay trong nội đô vốn đã quá chật hẹp. Điều đó, mình ông Khôi không trả lời được. Nhưng điều thú vị ở chỗ, đây là một trong những lần hiếm hoi vấn đề nhà cao tầng được nói đến như một trong những nguyên nhân chính gây tắc đường.
Tuy nhiên, trên thực tế vấn đề này không mới trong giới khoa học. Từ rất lâu dưới nhiều hình thức khác nhau, các nhà khoa học đã kịch liệt phản đối việc xây nhà cao tầng trong khu đô thị. Nhiều ý kiến cho rằng, quy hoạch Hà Nội cần rút kinh nghiệm các nước phải quy hoạch theo hình lòng chảo thấp giữa, cao dần ra xa. Trong những cuộc họp đó, các nhà khoa học thường nói rất gay gắt, phản đối, phân tích cũng rất gay gắt nhưng thực sự đó chỉ là những cú ném rất mạnh vào chiếc ao... đầy bèo.
Nhà cao tầng vẫn mọc lên chi chít. Mỗi khu nhà cao tầng lại kéo theo hàng nghìn dân đến ở, dẫn đến tăng dân số cơ học ở nơi mật độ đã quá dông. Tiếng nói phản biện rơi vào... hư vô. Phản biện không phải là một cái gì xa vời. Hậu quả của việc phản biện không được coi trọng là điều mà hàng ngày chúng ta đang đối mặt, tắc đường là ví dụ cụ thể nhất.
Nói về một tổ chức có chức năng phản biện và tập hợp trí tuệ thì VUSTA là nơi hội đủ các điều kiện. 10 năm qua, VUSTA và các tổ chức thành viên đã có nhiều hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội nổi bật như đóng góp ý kiến cho dự án xây dựng Nhà máy Thủy điện Sơn La; đóng góp ý kiến cho dự án đường Hồ Chí Minh (đoạn qua rừng Cúc Phương); hội thảo góp ý dự án Quy hoạch hai bờ sông Hồng (đoạn qua Hà Nội)...
VUSTA cũng tổ chức cho đông đảo các nhà khoa học đóng góp ý kiến vào dự thảo các văn kiện quan trọng của Đảng và Nhà nước như Báo cáo Chính trị trình các Đại hội của Đảng; sửa đổi Hiến pháp; Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, khoa học và công nghệ, giáo dục và đào tạo, y tế, bảo vệ môi trường. Nhiều dự án đầu tư trọng điểm thuộc nhiều lĩnh vực đã được VUSTA và các hội thành viên tổ chức phản biện như các dự án thay nước Hồ Tây; bảo tồn khu di tích Hoàng thành Thăng Long; bảo tồn Cột cờ thành phố Hà Nội.
Không thể phủ nhận, 10 năm qua VUSTA đã làm hết sức, đôi khi là quá sức mình trong công tác phản biện. Tuy nhiên, cơ chế phản hồi giữa cơ quan nhận kết quả không rõ ràng nên nhiều khi đã không đánh giá được hiệu quả. Chính vì vậy, vẫn còn nhiều điều chưa được như sự kỳ vọng của xã hội. Đó là điều mà PGS.TS Phạm Bích San, Phó Tổng Thư ký VUSTA thừa nhận. Bên cạnh đó, nhiều tổ chức, doanh nghiệp do tác động của bệnh thành tích hoặc nhóm lợi ích nên đôi khi vẫn coi hoạt động phản biện là "xoi mói vào nội tình”.
Theo Quyết định 22/2002 của Thủ tướng, VUSTA thực hiện vai trò tư vấn, phản biện và giám định xã hội trên cơ sở hai chiều. Thứ nhất là cơ quan có thẩm quyền yêu cầu VUSTA thực hiện tư vấn, phản biện, giám định xã hội. Thứ hai là VUSTA đề xuất thực hiện tư vấn, phản biện, giám định xã hội và kiến nghị với các cơ quan có thẩm quyền. Nhưng tại nhiều kỳ họp Quốc hội cho thấy các cơ quan Quốc hội nói chung và đại biểu nói riêng vẫn ở trong tình trạng phải đứng trước "một rừng thông tin” mỗi lần chuẩn bị ra quyết định về một chính sách quan trọng của đất nước. Nguyên tắc của tranh luận là chỉ có thể tranh luận dựa trên chứng cứ và logic. Không có chứng cứ khoa học, rõ ràng chất lượng tranh luận của Quốc hội sẽ không đạt hiệu quả. Trong khi đó, theo PGS.TS Hồ Uy Liêm - nguyên Phó Chủ tịch thường trực VUSTA, hơn 90% trí thức khoa học - công nghệ của đất nước tập trung trong VUSTA luôn mong muốn được đóng góp ý kiến cho công cuộc phát triển kinh tế-xã hội. Nhưng thực tế, "đơn đặt hàng” cho các nhà khoa học không phảI lúc nào cũng có.
Có điều, kể cả có đơn đặt hàng thì việc không phải lúc nào cũng được giải quyết thỏa đáng. Tại buổi tổng kết đánh giá hoạt động tư vấn, phản biện, giám định xã hội của Liên hiệp Các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA), nhiều nhà khoa học cũng đã phàn nàn về tình trạng phản biện ít có người nghe.
Ông Nguyễn An Lương, Chủ tịch Hội Khoa học - kỹ thuật an toàn và vệ sinh lao động Việt Nam cho hay, vừa rồi Hội của ông đã gửi một bản góp ý dài hơn chục trang cho một cơ quan lập pháp, đóng góp vào dự án luật. Nhưng rồi chờ mãi cũng không nhận được hồi đáp, dù chỉ là một tờ xác nhận "đã nhận được ý kiến”. Các nhà khoa học cũng dẫn nhiều ví dụ về trường hợp các chuyên gia đã dày công chuẩn bị tài liệu, hội thảo công phu, nhưng tư liệu đưa lên lại được trả lời là "vấn đề đã thông qua”. Còn các nhà khoa học bị đặt vào "sự đã rồi”! Và cứ thế hàng ngày, hàng năm, có biết bao nhiêu sự việc đã bị đặt vào tình huống "sự đã rồi” như thế. Để rồi có biết bao nhiêu sự việc như vấn đề tắc đường ở đô thị vẫn mãi là những câu hỏi chưa có lời giải.
Có phản biện, cần có lắng nghe. Nếu không, có lẽ nên mạnh dạn bỏ vai trò phản biện của giới khoa học để họ tập trung trí tuệ vào việc khác hiệu quả hơn là tập trung trí tuệ vào một việc mà không ai nghe cả.
Bởi vậy, để phản biện có hiệu quả, việc hợp tác giữa giới trí thức mà đại diện là VUSTA với các cơ quan Quốc hội, cũng như với các doanh nghiệp, các tổ chức cần được khuyến khích bằng những quy chế và giải pháp cụ thể. Trong thời gian tới, VUSTA cũng xác định hai hoạt động mới là tham mưu và vận động chính sách sẽ song hành cùng với việc tư vấn, phản biện và giám định xã hội.
