Đôi nét về nghệ thuật gốm Chăm

Chế độ mẫu hệ từ ngàn xưa được duy trì: không phải người đàn ông, mà chính là người đàn bà làm chủ gia đình, con cái sinh ra đều theo họ mẹ.

Nhiều nghề cổ truyền cũng do phụ nữ làm nên. Trong đó, nghề gốm là một minh chứng cho tài năng sáng tạo và đôi tay khéo léo của phụ nữ Chăm.

Mặc dù nhiều thế kỷ đi qua cùng sự đổi thay mạnh mẽ của kỹ thuật hiện đại, người Chăm vẫn giữ được nguyên vẹn cách làm gốm bằng tay mộc mạc, đơn sơ, chất phác đến lạ lùng. Không hề có mặt của cơ khí hay bất cứ một tiến bộ nào mang bóng dáng cơ khí, kể cả việc tạo dáng gốm trên bàn quay, như ta có thể thấy ở những làng gốm khác trên cả nước. Như con ong cần mẫn, những người đàn bà Chăm cứ đi vòng quanh hòn kê, lưng họ cúi khom bền bỉ, tay dẻo dai nặn cho đến khi ra thành sản phẩm. Rồi sản phẩm được nung đốt ngay ở đường cái làng hay trên một bãi trống rộng rãi. Củi xếp dày khoảng 30cm, theo hình vuông hay chữ nhật, xếp sản phẩm úp ngược lên trên lớp củi xung quanh gốm và cả rơm rạ. Lửa bén phần rơm rạ vào củi, cháy rực rỡ, làm đỏ sản phẩm. Đốt nung từ chiều hôm trước sang sáng hôm sau là được. Màu sắc gốm hiện lên đỏ nhạt hay vàng sậm, gõ nhẹ nghe tiếng gốm thanh thoát, lanh lảnh lỗ tai là đạt.

Sản phẩm gốm Chăm rất phong phú: đồ thờ cúng tổ tiên, lọ hoa, lu, chậu, nồi, chum đựng nước, chum đặc biệt chuyên giữ cốt người qua đời...

Có lẽ không ở đâu, một cơ sở làm gốm nào ở nước ta, nghề gốm lại cực kỳ thuần chất như nghề gốm của dân tộc Chăm. Đúng là "Nghề mẹ truyền con nối nghiệp". Mùa khô thường bắt đầu vụ gốm. Nhà nào nhà ấy tự sản tự tiêu, khép kín trong mái ấm gia đình và tất cả mọi khâu: từ lấy nguyên liệu đến công nghệ tạo dáng, nung, cho đến tiêu thụ sản phẩm đã làm ra. 

Vị tổ sư nghề gốm Chăm là ông Pôklon Chan, có công đức truyền nghề cho làng Bầu Trúc (thị trấn Phước Dân - Ninh Phước - Ninh Thuận). Phụ nữ Chăm ngày nay vẫn yêu quý và giữ gìn nghề tổ, vượt lên muôn vàn khó khăn để chế tác ra sản phẩm gốm độc đáo.