Bệnh sốt rét
Nguyên nhân gây bệnh, đã được biết từ cuối thế kỷ 19, sốt rét là một bệnh hay lây, do nhóm ký sinh trùng Plasmodium(gồm 4 loại là P. falciparum, P. vivax, P. ovanlae và P. malarice) được muỗi đòn xóc Anophenles truyền khi hút máu người bệnh rồi chích người lành. Bệnh có thể chữa khỏi nếu được xác định và uống thuốc trong vòng 24 giờ. Phát hiện trễ, bệnh gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm có thể đưa tới tử vong.
Trong cơ thể con người, ký sinh trùng trú ẩn ở gan, sinh sôi nảy nở trong vòng 5 ngày rồi lan vào máu. Chúng tiêu huỷ hồng cầu, gây ra các triệu chứng của bệnh cũng như các biến chứng trầm trọng khác.
Triệu chứng
Từ khi ký sinh trùng xâm nhập vào cơ thể tới khi có dấu hiệu bệnh, thay đổi tới hai tuần lễ, đôi khi kéo dài cả năm, tùy theo loại ký sinh trùng.
Dấu hiệu chính của sốt rét gồm ba giai đoạn:
- Lạnh đến run người, kéo dài từ 15 phút đến 1 giờ. Đây là lúc hồng cầu bị ký sinh trùng xâm nhập và làm tan vỡ.
- Nóng bừng bừng như thiêu đốt, nhiệt độ lên cao trong nhiều giờ liên tiếp, sốt có thể cao 39,5 0C hay cao trên 41 0C.
- Đổ mồ hôi như tắm, đồng thời nhiệt độ cơ thể giảm xuống dần dần.
Các giai đoạn trên có thể tái diễn trong vòng 48 tới 72 tiếng, tuỳ theo chu kỳ sinh sản của loại ký sinh trùng. Do đó, bệnh còn được gọi là “sốt rét định kỳ”. Ngoài ra, người bệnh còn có các triệu chứng khác như nhức đầu, đau nhức mình mẩy, mệt mỏi, buồn nôn, ói mửa, đi tiêu chảy, đau bụng.
Định bệnh
Xác định bệnh căn cứ vào việc tìm thấy ký sinh trùng trong máu (nhìn qua kính hiển vi). Mới đây, phương pháp thử máu đo lường DNA ký sinh trùng sốt rét cũng được áp dụng với hiệu quả khá cao.
Điều trị
Bệnh có thể chữa khỏi nhưng việc điều trị cần được bắt đầu sớm, chữa mau lẹ, ngay sau khi đã xác định bệnh. Tiếp theo đó, cần nhận biết bệnh nhân nhiễm loại ký sinh trùng nào để có phác đồ điều trị khác nhau.
Trong những năm gần đây, hỗn hợp ACT gồm có hai thành phần: thuốc artesunat và sulfadoxin - pyrimethamin được WHO khuyến cáo dùng tại các vùng mà ký sinh trùng sốt rét đã kháng với chloroqui.
Phòng ngừa và kiểm soát
Phòng ngừa bệnh tập trung ở ba đối tượng:
- Người bệnh: Bệnh cần được xác định sớm để điều trị ngay. Ngăn ngừa không cho muỗi Anophenles đốt bằng cách ngủ mùng, dùng thuốc đuổi muỗi.
- Uống thuốc càng sớm càng tốt để tiêu diệt ký sinh trùng gây bệnh.
- Tác nhân truyền bệnh là muỗi Anophenles cái: không cho muỗi sinh sôi nảy nở bằng cách xịt thuốc trừ muỗi; khai thông ao tù, nước đọng gần nhà, thả cá bảy màu xuống nước đọng, ao tù; ngăn không cho muỗi tới gần người bằng cách đóng cửa mỗi khi chiều xuống, làm lưới cửa sổ, cửa ra vào, ngủ mùng, dùng thuốc đuổi muỗi, thẩm thuốc diệt muỗi lên mùng.
Thuốc ngừa sốt rét
Uống thuốc khi đến vùng có sốt rét. Việc nghiên cứu, chế tạo thuốc vacxin ngừa đang được ráo riết tiến hành và có nhiều triển vọng tốt. Sở dĩ cho tới nay vacxin ngừa còn nhiều hạn chế là vì:
- Ký sinh trùng sốt rét có một cấu tạo gen rất phức tạp. Kháng nguyên của chúng có cả ngàn loại và luôn luôn thay đổi, cho nên sản xuất ra thuốc ngừa cho các kháng nguyên liên tục biến đổi là điều rất khó khăn.
- Sau khi xâm nhập cơ thể người bệnh, ký sinh trùng biến dạng nhiều lần để lẩn tránh, thoát khỏi sự phát hiện và đối phó của hệ miễn dịch.
- Cùng một lúc, người bệnh có thể nhiễm nhiều loại ký sinh trùng sốt rét khác nhau.
Trong mấy thập niên qua, đã có rất nhiều đóng góp, hợp tác của nhiều tổ chức trên thế giới để chặn đứng nan bệnh này bằng cách:
- Cải thiện các phương thức phòng bệnh như xịt thuốc trừ muỗi, phát mùng màn tẩm hoá chất chống muỗi.
- Tiêu diệt muỗi truyền bệnh từ người này sang người khác.
- Sản xuất các chất xua đuổi muỗi hữu hiệu hơn.
- Bào chế các dược phẩm tiêu diệt ký sinh trùng gây bệnh với giá rẻ hơn.
- Nghiên cứu vac xin ngừa bệnh, mà các nhà khoa học hy vọng có thể thành hình trong mười năm sắp tới.
