Xây dựng trung tâm sản xuất tinh cọng rạ bò đực giống ở Việt Nam

1/ Mở đầu

Thụ tinh nhân tạo (TTNT) vật nuôi (cho lợn và bò) được phát triển ở Việt Nam gần 50 năm, đã và đang góp phần tạo ra lượng sản phẩm thịt sữa khá lớn cho người tiêu dùng. Trong hệ thống TTNT các công đoạn sản xuất, bảo quản tinh dịch quyết định cho sự thành bại của hoạt động này. Về TTNT cho bò ở nước ta, ban đầu dùng tinh lỏng (1960 – 1970), đến tinh đông viên (1972 – 1996), rồi tinh cọng rạ (1997 đến nay) được sản xuất (SX) tại Việt Nam bằng công nghệ thuộc dạng hiện đại của thế giới.

Với gần 20 năm trực tiếp quản lý, SX tinh đông lạnh bò đực giống, đặc biệt qua 4 năm nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu sản xuất tinh cọng rạ do tư nhân đầu tư, chúng tôi xin trao đổi và chia sẻ kinh nghiệm với các nhà quản lý, các nhà khoa học và những ai có ý định đầu tư xây dựng một cơ sở sản xuất tinh đông lạnh bò đực giống để có hiệu quả hơn và tham gia thiết thực hơn vào chương trình phát triển đàn trâu bò ở nước ta.

2/ Thành công bước đầu

Từ 2006 đến nay, Trung tâm Nghiên cứu & Chuyển giao tiến bộ công nghệ chăn nuôi Thái Sinh (gọi tắt là Trung tâm) là một trong các đơn vị trực thuộc Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam, đã nghiên cứu SX tinh cọng rạ của bò đực giống bằng trang bị do các nhà khoa học của Trung tâm cải tiến, tự lắp đặt, gồm: dụng cụ lấy tinh, thiết bị thanh trùng dụng cụ, bể ủ ấm, bộ phân liều, tủ cân bằng nhiệt, tủ đông lạnh sâu, kho bảo quản tinh cọng rạ. Hệ thống này dễ vận hành và bảo dưỡng, ít bị lỗi, ít tốn điện và nito lỏng, hoạt động quanh năm. Công suất đạt trên 500.000 liều/ năm (có thể đến hàng triệu liều/ năm). Ngoài đông lạnh tinh bò, Trung tâm đã đông lạnh tinh trâu, dê, cừu, ngựa, lợn và động vật quý hiếm khác. Qua 4 năm nghiên cứu, SX thử, kết quả đạt được rất tốt. Tỷ lệ tinh dịch đủ tiêu chuẩn đưa vào SX tinh cọng rạ đạt trên 93%, hoạt động tiến thẳng của tinh trùng sau giải đông là A > 41%, bò cái được dẫn tinh bằng tinh cọng rạ của Trung tâm đạt tỷ lệ có chửa > 66%. Giá thành SX tinh cọng rạ của Trung tâm thấp hơn so với SX ở nước ngoài.

3/ Về mức độ đầu tư

Theo thời giá, chi phí cho hệ thống công nghệ này (lấy tinh, đánh giá chất lượng tinh dich, pha chế môi trường, pha loãng tinh dịch, in nhãn, phân liều, cân bằng, đông lạnh, bảo tồn) khoảng 400 – 500 triệu đồng (công suất 500.000 liều tinh cọng rạ/ năm). Từ thực tế này, chúng tôi xin được trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm về xây dựng một trung tâm SX bảo tồn tinh cọng rạ bò đực giống mà chúng tôi đã làm thành công.

Quan niệm về đầu tư

Việc nhập nội công nghệ SX tinh đông lạnh, ngoài tính hiện đại, hoành tráng, SX quy mô lớn, cũng bộc lộ những hạn chế như đầu tư quá nhiều tiền (khoảng 3 – 4 tỷ đồng cho riêng hệ thống đông lạnh bảo quản tinh), kỹ thuật sử dụng phức tạp, dễ bị lỗi hỏng, phụ thuộc nhiều vào nước ngoài, không chủ động SX; giá thành tinh cọng rạ rất cao (nếu tính đúng, tínhd dủ), chưa kể tiền trợ giá hàng năm của Nhà nước.

Thực tế cho thấy xây dựng một Trung tâm nuôi bò đực giống với 4 – 5 ha đất trồng cỏ, nuôi 30 – 50 đực giống, phòng công nghệ có công suất 400 – 1.000.000 liều tinh cọng rạ/ năm là dễ dàng và không quá tốn kém như trước đây đã làm.

Chọn địa điểm xây dựng Trung tâm

Địa điểm để xây dựng phải bảo đảm cách ly phòng dịch tuyệt đối, xa khu dân cư, xa quốc lộ, giao thông tiện lợi, có nguồn điện ổn định và nguồn nước sạch. Nên xây dựng ở trung du hoặc miền núi để dễ phòng dịch, ổn định lâu dài (ít bị quy hoạch khác làm ảnh hưởng). Diện tích đất 4 – 5 ha, địa hình có thể là dạng “đĩa úp” hay bằng phẳng để cơ giới hóa được đồng cỏ càng tốt. Việc vận chuyển nguyên nhiên liệu, vật tư hóa chất cho một trung tâm nuôi đực giống SX tinh cọng rạ là không nhiều, mỗi tháng chỉ cần 3 – 4 chyến nito lỏng từ nhà máy khí công nghiệp (khoảng 600 kg/ chuyến là đủ); không nhiều như vận chuyển vật liệu cho một công trinh xây dựng.

Quy hoạch Trung tâm

Diện tích đất xây dựng Trung tâm (chuồng trại, nhà công nghệ, đồng cỏ, khu nuôi cách ly…) phải liền vùng liền khoảnh để dễ quản lý và phòng dịch. Diện tích cần thiết bình quân 1.000 m2/đực giống là đủ để SX thức ăn cho 1 đực giống (16 – 18 tấn cỏ xanh/ con/ năm) năng suất cỏ 160 – 180 tấn/ ha (nếu thâm canh, tưới nước có thể đạt 300 tấn/ con/ ha/ năm), còn thức ăn tinh (1,3 – 1,5 tấn/ con/ năm) thì mua từ nơi khác. Chuồng bò và nhà công nghệ nên bố trí ở giữa khu đồng cỏ để tiện chăm sóc, vận chuyển phân bón và thức ăn thô xanh, còn chuồng cách ly nên bố trí xa khu chuồng nuôi đực giống,

Xây dựng chuồng đực giống và công trình phụ trợ

Không nên xây chuồng nuôi đực giống quá kiên cố để tránh tốn kém, chỉ cần vững chắc, an toàn. Bò đực giống được nuôi riêng trong từng ô chuồng (40 – 45 m2/ô), trong đó có 18 m2 lợp mái che mưa nắng; có máng ăn và máng nước uống riêng biệt. Nền chuồng lát gạch nung hoặc bê tông, mặt nền phải nhám (để tránh bò bị trượt ngã), đủ độ nghiêng thoát nước. Các công trình phụ trợ như kho, nhà chế biến thức ăn (băm thái cỏ, nghiền, trộn bột…) có diện tích xây dựng khoảng 200 m2 là đủ.

Khu cách ly và nuôi tân đáo

Chuồng cách ly nên bố trí ngoài Trung tâm hoặc chọn vị trí nào đó trong Trung tâm cách xa chuồng nuôi đực giống. Chỉ cần xây 2 ô chuồng (như ô chuồng nuôi đực giống) có đủ máng ăn, máng uống để nuôi cách ly những đực giống bị ốm hoặc nuôi tân đáo trước khi nhập bò đực vào khu chuồng nuôi.

Trang bị phòng công nghệ và nhà lấy tinh

Phòng công nghệ (pha chế, bảo quản tinh dịch) nên có diện tích khoảng 60 – 80 m2, chia làm 5 hoặc 6 buồng chính: pha chế (20 m2), chuẩn bị âm đạo giả (4 m2), bảo quản tinh (16 m2), buồng kỹ thuật (16m2), buồng vệ sinh (2 m2). Yêu cầu phòng công nghệ phải kín, cách nhiệt (có điều hòa nhiệt độ), vô trùng (có đèn cực tím ở phòng pha chế). Nhà lấy tinh (120 – 160 m2) xây kề với phòng công nghệ, có nơi chờ và vệ sinh bò đợi lấy tinh, có rào chắn an toàn cho người. Trang bị dây chuyền SX, bảo quản tinh cọng rạ bao gồm: giá lấy tinh, bộ âm đạo giả, bể ủ ấm, bộ thanh trùng dụng cụ, bộ kiểm tra chất lượng tinh, môi trường pha chế tinh, bộ phân liều, tủ cân bằng nhiệt, tủ đông lạnh sâu, các bình bảo quản tinh cọng rạ.

Mô hình hệ thống công nghệ SX bảo quản tinh như của Trung tâm Thái Sinh vừa ít tiền (khoảng 400 triệu đồng) lại dễ sử dụng, có thể dùng đông lạnh tinh dịch các loài động vật khác, dễ và rẻ khi cần tăng công suất. Ngoại trừ bộ âm đạo giả và cọng rạ là phải nhập trực tiếp từ nước ngoài, còn tất cả các thiết bị, dụng cụ, vật tư hóa chất pha chế môi trường hoàn toàn có thể SX hoặc mua trong nước với vốn đầu tư thấp, tiết kiệm (ví dụ nhập 1 máy phân liều tinh dịch khoảng 1,2 tỉ đồng, nhưng mua trong nước chỉ khoảng 100 triệu đồng).

Tuyển chọn và mua bò đực giống

Chất lượng phẩm giống tinh cọng rạ phụ thuộc vào phẩm giống đực giống, còn khả năng thụ thai phụ thuộc vào công nghệ SX bảo tồn tinh. Có thể mua đực giống tại các Trung tâm giống bò hạt nhân (Mộc Châu, Đức Trọng) những đực giống bò sữa có nguồn gốc từ Mỹ với tiềm năng SX sữa 11.000 – 12.000 kg/chu kỳ (không kém đực giống nhập từ nước ngoài) và đặc biệt đã thích nghi với điều kiện nước ta.

Chi phí đầu tư cho một trung tâm

Dự tính vốn đầu tư một số hạng mục chính cho Trung tâm (theo mặt bằng thời giá hiện tại) được trình bày trong bảng sau:

4. Nhận xét

Sản phẩm chính của một Trung tâm SX tinh đông lạnh bò giống là tinh cọng rạ. Chất lượng tinh cọng rạ tùy thuộc chất lượng phẩm giống của đực giống chứa trong cọng rạ, sau đó mới đến tỷ lệ thụ thai khi phối giống bò cái. Phẩm giống của tinh đông lạnh phụ thuộc vào đực giống chứ không phụ thuộc công nghệ SX bảo tồn; công nghệ bảo tồn chỉ làm tăng liều phối, giúp chủ động phối giống về không gian và thời gian, tham gia quyết định cho tỷ lệ phối chửa cao hay thấp của tinh đông lạnh.