Xây dựng cảng biển - sự cảnh báo chưa muộn

Lãng phí, nếu xảy ra ở những dự án công trình này, sẽ rất lớn không chỉ về mặt vật chất, mà còn kéo theo sự trì trệ có tác hại sâu xa đến sự phát triển kinh tế chung của đất nước. Để tránh được những thiệt hại này, vai trò sáng tạo và phản biện của các nhà khoa học chuyên ngành, đang làm việc tại các cơ quan khác, không thuộc các bộ, ngành hay các địa phương hữu quan, rất cần được tôn trọng.

Cụ thể như với dự án đầu tư xây dựng cảng Lạch Huyện (Hải Phòng), theo một số chuyên gia từng nghiên cứu sâu về vùng vịnh Bắc Bộ cho biết: đây là vùng có các cửa sông chằng chịt như Cửa Cấm, Văn Úc, và các sông phía trên Quảng Ninh đổ ra biển; nên phù sa đều dồn về, và có tốc độ bồi lắng phù sa lớn nhất trong vùng vịnh Bắc Bộ.

Việc xây dựng cảng ở đây đòi hỏi phải làm vài chục km cầu, hàng chục km đê chắn cát, phải phun đất lấn biển tạo bãi... và vốn đầu tư sẽ không dừng lại ở mức 1,5 tỷ-2 tỷ USD, chưa kể hàng loạt các vấn đề khác.

Nhưng từ phương án ban đầu đến người phản biện cũng là người của một đơn vị, thậm chí tác giả chính và phản biện chính là ruột thịt, một phản biện khác chỉ là một kỹ sư nguyên cán bộ ở đây đã về hưu... Như vậy, liệu có đảm bảo tính khoa học và kinh tế cho dự án?

Đã quá nhiều “cảng chìm, luồng cạn”

Những lo ngại trên hoàn toàn là có cơ sở. Bởi thực dễ dàng để nêu lên một số ví dụ nhãn tiền về những công trình cảng đã được quy hoạch, lên phương án thiết kế và tổ chức thi công, và đã hoàn thành, nhưng hiệu quả kinh tế rất yếu kém.

Trước đó, vào năm 2004 cảng Cái Lân (Hải Phòng) cũng được xây dựng hoàn thành với tổng vốn gần 2.000 tỷ đồng, được kỳ vọng là một trong những cảng trung tâm của khu vực phía Bắc, vì có mớn nước cho tàu cỡ 50 ngàn tấn; nhưng thực tế cũng chỉ đón được các tàu cỡ 15-20 ngàn tấn ra vào.

Nguyên nhân cũng vì độ sâu của luồng không đảm bảo, để nạo vét phải cần 300 tỷ, và Chính phủ mới đồng ý cho thực hiện trước mắt 100 tỷ đồng! Còn ở miền Trung, có cảng Kỳ Hà (Chu Lai, Quảng Nam), mới đầu tháng 5/2007 vừa qua UBND tỉnh Quảng Nam đã đề nghị Chính phủ chi 100 tỷ đồng cho việc nạo vét luồng, để đảm bảo cho cảng có thể hoạt động ổn định.

Vấn đề được đặt ra là sau nạo vét, luồng sẽ ổn định được bao lâu để những con tàu có thể vào ra, hay lại như luồng Định An trên sông Hậu, suốt bao năm qua cứ phải nạo vét tốn kém hàng năm cả chục tỷ đồng, mà vẫn “muôn đời” không thông...

Cũng có thể ghi nhận những trường hợp lãng phí và thiệt hại do “cảng chìm”. Không chỉ là những cảng có quy mô nhỏ, và ở vùng sâu, vùng xa, ít người biết đến như Trần Đề (Sóc Trăng), Côn Đảo (Vũng Tàu), Phú Quý (Bình Thuận)... bến cảng không những chỉ ngập dưới nước khi có sóng to gió lớn, mà còn có nơi bị đánh tan tành, phải gia cố hay không còn sử dụng được nữa (như cảng Côn Đảo).

Bến số 1 - cảng Chân Mây (Thừa Thiên-Huế), bến số 1 - cảng chuyên dùng Dung Quất cũng từng bị sóng nước ngập tràn... Bởi cao trình đỉnh bến đã được tính sai, tính không đủ các yếu tố tác động đồng thời - như các nhà khoa học đã từng chỉ ra, cảnh báo!

Tư vấn có vấn đề?

Việc tính toán để xác lập các thông số kỹ thuật cho các công trình biển, không phải là chuyện đơn giản. Cách đây khoảng 5 năm, một đơn vị tư vấn thuộc loại hàng đầu (và độc quyền) ở phía Nam, đã phải tính đi tính lại 5-6 lần vẫn chưa đạt yêu cầu của các nhà phản biện (độc lập) thẩm định một công trình thuộc hệ thống cảng Dung Quất..., là một điển hình.

Thực tế cũng đã có dự án, mà các nhà tư vấn không ngại ngùng khi đưa vào hồ sơ những bản vẽ thể hiện sóng biển từ khơi tiến thẳng vào, rồi sau đó đã đổi hướng cặp song song vào bờ; hay tính sóng vượt đất liền lên các đồi cát vẫn còn cao hơn 2 mét..

Có không ít người cho rằng, thực tế trình độ của các nhà tư vấn là không đến nỗi, nhưng thường là do không khách quan, chỉ cần đáp ứng yêu cầu... chính trị (là chính) của chủ đầu tư (là nhà nước trung ương hay địa phương), những “ông chủ” này lại rất không đủ điều kiện am tường sâu sắc để có thể kiểm chứng về mặt khoa học kỹ thuật đối với những công trình biển.

Cũng có người cho rằng, các nhà tư vấn thích được thể hiện mình trên những công trình, dự án lớn, nhằm để lại “dấu ấn” cho muôn đời sau, nên đã thoải mái để đề xuất các dự án cảng, theo đó muốn làm được như phương án đã đề ra phải san bằng cả chục hòn đảo lớn nhỏ đang có tên trên bản đồ để lấp biển lấy mặt bằng xây dựng, với hàng trăm triệu khối đất đá và phải sử dụng hàng ngàn tấn thuốc nổ mới mong có được... Phải chăng chỉ lên phương án cho đẹp, còn bất chấp tính khả thi?

Gần đây nhất, trong tháng 5/2007, các nhà khoa học đã kịp thời khuyến cáo một tỉnh miền Trung hãy dừng triển khai một dự án mở luồng cho tàu 50-80 ngàn tấn vào cảng. Bởi theo các tính toán, chỉ riêng việc mở luồng này đã phải đào đắp gần 50 triệu khối đất đá, với chi phí lên tới hơn 9.000 tỷ đồng, và mất ít là 8-10 năm thi công. Chưa kể hàng loạt các tác động khác sẽ xảy ra, như: sự truyền triều và xâm nhập nước biển, ngập lũ vào các vùng lân cận...

Hy vọng là các nhà quản lý ở đây biết nghe và dừng lại, để tránh sự lãng phí và thiệt hại vô cùng.

Nguồn: Biển Việt Nam , 6 - 2007, tr 34.