Hoàn thiện thể chế thúc đẩy phát triển ngành xuất bản trong kỷ nguyên số

Toàn cảnh hội thảo

Phát biểu khai mạc hội thảo, PGS.TS Phạm Ngọc Linh, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) cho rằng, sau hơn một thập kỷ thực thi, Luật Xuất bản năm 2012 đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho hoạt động xuất bản, in và phát hành. Tuy nhiên, sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế - xã hội, khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi căn bản phương thức sáng tạo, biên tập, lưu trữ, phát hành và tiếp cận xuất bản phẩm.

PGS.TS Phạm Ngọc Linh, Phó Chủ tịch VUSTA phát biểu khai mạc và định hướng hội thảo

Theo PGS.TS Phạm Ngọc Linh, việc sửa đổi Luật cần giải quyết đồng thời ba yêu cầu lớn: thích ứng với sự bùng nổ của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo; nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ; đồng thời tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế để khơi thông nguồn lực phát triển ngành xuất bản.

PGS.TS Phạm Ngọc Linh đề nghị các đại biểu tập trung góp ý vào bốn nhóm vấn đề: hoàn thiện cơ chế quản lý và phát triển xuất bản số; xây dựng chính sách khuyến khích xuất bản các công trình khoa học và công nghệ; tăng cường bảo hộ sở hữu trí tuệ, xử lý vi phạm bản quyền trên không gian mạng; làm rõ mô hình tổ chức, phân cấp quản lý và trách nhiệm pháp lý của cơ quan chủ quản, nhà xuất bản, người đứng đầu, tổng biên tập, biên tập viên, tác giả và đơn vị liên kết. Việc sửa đổi Luật phải bảo đảm sự cân bằng giữa quản lý nhà nước chặt chẽ với việc tạo lập môi trường thông thoáng, an toàn và lành mạnh để những người hoạt động trong lĩnh vực xuất bản phát huy năng lực sáng tạo.

PGS.TS Phạm Ngọc Linh cũng đề nghị các đại biểu nghiên cứu, cho ý kiến về hình thức của dự án Luật. Trong bối cảnh phạm vi sửa đổi tương đối lớn, với 27 trong tổng số 54 điều được đề xuất sửa đổi, cần cân nhắc việc xây dựng một Luật Xuất bản mới thay vì chỉ ban hành luật sửa đổi, bổ sung; hoặc phải có phương án hợp nhất đầy đủ để bảo đảm tính thống nhất, thuận lợi trong tra cứu và thực thi pháp luật.

Luật cần được kịp thời hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu phát triển của xuất bản số và trí tuệ nhân tạo

Các đại biểu nhận định, xuất bản số không còn chỉ là chuyển sách in thành tệp điện tử, mà đang hình thành một chuỗi hoạt động mới gắn với dữ liệu, nền tảng công nghệ, nội dung đa phương tiện, trí tuệ nhân tạo và các dịch vụ xuyên biên giới.

Bà Bùi Thị Thu Hằng, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Tri thức, đánh giá việc đưa xuất bản lên nền tảng số tạo cơ hội đưa tri thức đến người đọc nhanh và thuận tiện hơn. Tuy nhiên, mặt trái của công nghệ cũng đặt ra những rủi ro mới, đặc biệt là vấn đề bản quyền.

Theo bà Bùi Thị Thu Hằng, trên môi trường số, nguy cơ xuất hiện bản quyền giả, bản quyền không chính xác hoặc hành vi khai thác trái phép có thể gia tăng khi công nghệ ngày càng phát triển.

Do đó, cùng với việc mở rộng không gian phát triển cho xuất bản số, pháp luật cần đi trước một bước trong phòng ngừa và xử lý các hành vi vi phạm bản quyền trên môi trường mạng.

Bà Bùi Thị Thu Hằng, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Tri thức

Nhiều đại biểu đề nghị thay cách tiếp cận “xuất bản điện tử” bằng khái niệm rộng hơn là “xuất bản số”; đồng thời giải thích rõ các thuật ngữ như xuất bản phẩm điện tử, xuất bản xuyên biên giới, dịch vụ trung gian phát hành và nội dung đa phương tiện. Luật cũng cần xác định rõ những sản phẩm do blogger, YouTuber, TikToker hoặc các nhà sáng tạo nội dung cung cấp trong trường hợp có tính chất tương tự xuất bản phẩm.

TS Nguyễn Đăng Quang, Hội Mã số mã vạch Việt Nam cho rằng ngôn ngữ pháp luật phải hướng tới một cách hiểu thống nhất. Các khái niệm “in nối bản trái phép”, “xuất bản phẩm giả”, “sách giả” cần được chuẩn hóa và thống nhất với pháp luật về hàng giả để tạo căn cứ xử lý đúng tính chất, mức độ vi phạm.

TS Nguyễn Đăng Quang, Hội Mã số mã vạch Việt Nam đóng góp ý kiến tại hội thảo

Bảo vệ quyền tác giả trong môi trường số

Tình trạng sách giả, sách lậu, sao chép và phát hành trái phép trên môi trường số được nhiều đại biểu đánh giá là một trong những điểm nghẽn lớn nhất đối với sự phát triển của thị trường xuất bản chính thống.

Ông Nguyễn Hữu Giới, Chủ tịch Hội Thư viện Việt Nam cho rằng mức xử phạt đối với một số hành vi in lậu, in nhái, làm giả và in nối bản trái phép hiện chưa tương xứng với lợi nhuận thu được. Ngoài phạt tiền, cần áp dụng đồng bộ các biện pháp tịch thu phương tiện, buộc nộp lại khoản thu bất hợp pháp, đình chỉ hoạt động và truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi có tổ chức, quy mô lớn hoặc tái phạm.

Các tác giả, nhà khoa học cũng phản ánh tình trạng nhiều công trình bị photo, số hóa, phát tán hoặc kinh doanh trái phép, trong khi việc phát hiện và bảo vệ quyền còn chậm. Vì vậy, Luật cần bổ sung cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý, chủ thể quyền, nền tảng số, nhà cung cấp dịch vụ trung gian và tổ chức xã hội - nghề nghiệp; từng bước ứng dụng công nghệ để định danh, lưu vết và phát hiện nội dung vi phạm.

Ông Nguyễn Hữu Giới, Chủ tịch Hội Thư viện Việt Nam đóng góp ý kiến tại hội thảo

Phân định trách nhiệm để tránh sự việc sai sót về xuất bản

Một nội dung xuyên suốt tại hội thảo là yêu cầu xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong toàn bộ quy trình xuất bản, từ tổ chức bản thảo, liên kết, biên tập, thẩm định, duyệt nội dung đến in và phát hành.

Những hạn chế trong tổ chức bản thảo, biên tập, thẩm định và kiểm chứng thông tin xảy ra ở một số xuất bản phẩm gần đây cho thấy hoạt động xuất bản không thể chỉ dựa vào uy tín của tác giả hoặc xem việc cấp quyết định xuất bản là một thủ tục hành chính.

Nhà xuất bản phải thực sự làm chủ quy trình, tổ chức đọc duyệt, biên tập và thẩm định nội dung một cách nghiêm túc; đối tác liên kết phải chịu trách nhiệm tương ứng với công đoạn được giao thực hiện. Đối với các tác phẩm có nội dung liên quan đến lịch sử, lãnh tụ, danh nhân và những vấn đề nhạy cảm, quy trình kiểm chứng cần được thực hiện chặt chẽ hơn, không để yếu tố hư cấu vượt quá giới hạn, dẫn đến xuyên tạc hoặc làm sai lệch nhận thức xã hội.

Các đại biểu đề nghị Luật thể hiện rõ nguyên tắc: chủ thể có thẩm quyền quyết định đến đâu phải chịu trách nhiệm đến đó. Trách nhiệm cần được xác định cụ thể đối với cơ quan chủ quản, người đứng đầu nhà xuất bản, tổng biên tập, biên tập viên, tác giả và đơn vị liên kết; không quy trách nhiệm dàn đều nhưng cũng không để xuất hiện khoảng trống pháp lý giữa các khâu của quy trình xuất bản.

Xuất bản cần trở thành một bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa

Các ý kiến tại hội thảo cho rằng sửa đổi Luật không nên chỉ nhằm bổ sung công cụ quản lý mà phải tạo động lực để xuất bản phát triển thành một ngành công nghiệp văn hóa và công nghiệp nội dung hiện đại.

Một vấn đề được đặt ra là mô hình tập đoàn xuất bản. Theo bà Bùi Thị Thu Hằng, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Tri thức đây là hướng phát triển phù hợp, nhưng cần tính toán kỹ về cơ sở hạ tầng, nguồn lực, nhân lực, phương thức vận hành và trách nhiệm của các cơ quan liên quan. Vì vậy, có thể nghiên cứu thí điểm đối với những nhà xuất bản có đủ điều kiện, sau đó đánh giá và từng bước nhân rộng.

Việc hình thành hệ sinh thái hoặc tập đoàn xuất bản là định hướng cần nghiên cứu, nhưng phải được đặt trên nền tảng một chuỗi giá trị thực chất, bao gồm sáng tạo nội dung, biên tập, xuất bản, công nghệ, truyền thông, phát hành và khai thác bản quyền.

Các đại biểu cũng đề nghị gắn chặt xuất bản với thư viện và phát triển văn hóa đọc. Nhà nước cần có cơ chế đặt hàng, mua và cung cấp sách có giá trị cho thư viện, trường học; hỗ trợ xuất bản phẩm phục vụ miền núi, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, đồng bào dân tộc thiểu số và những nhóm còn hạn chế về điều kiện tiếp cận tri thức. Xuất bản không nên là công đoạn phát sinh mà phải là một phần của quá trình chuyển giao tri thức, giúp kết quả nghiên cứu đến được với giới khoa học, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và cộng đồng.

Kết luận hội thảo, PGS.TS Phạm Ngọc Linh ghi nhận tinh thần trách nhiệm và những ý kiến cụ thể, sâu sắc của các đại biểu. Các ý kiến tại hội thảo sẽ được VUSTA tổng hợp để xây dựng Báo cáo phản biện xã hội chính thức, gửi tới Ủy ban Thường vụ Quốc hội phục vụ quá trình xem xét dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.