Xác định vấn đề khoa học và công nghệ từ thực tiễn

Các vấn đề KH và CN có nguồn gốc từ thực tiễn

 Hằng năm, các cơ quan quản lý về KH và CN các cấp đều có thông báo để các tổ chức, cá nhân đề xuất các nhiệm vụ KH và CN. Bên cạnh đó, các tổ chức quốc tế cũng thường xuyên kêu gọi đề xuất các dự án nghiên cứu. Trong giai đoạn 2003-2007, trung bình mỗi năm Sở KH và CN Thừa Thiên - Huế nhận được hơn 100 đề xuất từ các tổ chức và cá nhân.

Từ các đề xuất này, dựa vào các hội đồng tư vấn, cơ quan quản lý  Nhà nước về KH và CN địa phương xác định danh mục các nhiệm vụ KH và CN hàng năm trình  UBND tỉnh phê duyệt. Nếu bỏ qua lý do không đủ kinh phí đầu tư cho mọi đề xuất thì tỷ lệ các đề xuất đáp ứng được các tiêu chí để được lựa chọn đưa vào danh mục các nhiệm vụ KH và CN  của tỉnh là rất thấp (khoảng dưới 15%). Nhiều đề xuất không "trúng" cả tên gọi, nội dung, hình thức và tính chất khoa học.

Việc đề xuất các đề tài, dự án KH và CN cấp Nhà nước và các dự án quốc tế còn khó khăn hơn. Một số tổ chức, hội đoàn nhận thức được điều đó, đã tìm cách khắc phục bằng cách mở lớp tập huấn, bồi dưỡng kỹ năng viết đề xuất đề tài, dự án. Tuy nhiên, kết quả vẫn chưa được như mong muốn, chất lượng các đề xuất mà Sở KH và CN Thừa Thiên - Huế nhận được trong các năm 2006 và 2007 vẫn chưa được cải thiện so với các năm trước đó.

Thực tiễn rất phong phú, đa dạng, do vậy, không thể nghiên cứu tất cả cùng một lúc, mà cần lựa chọn các vấn đề quan trọng nhất, liên quan trực tiếp, thiết thực đối với đời sống của con người, đến sự phát triển của một cộng đồng hoặc toàn xã hội. Vì vậy, các đề xuất đề tài, dự án KH và CN, dù ở cấp nào, cũng phải được lựa chọn theo các căn cứ sau: vấn đề được chắt lọc từ thực tiễn; đáp ứng nhu cầu phát triển của địa phương, của ngành...; phù hợp định hướng phát triển kinh tế - xã hội; phù hợp  ưu tiên của quốc gia về kinh tế - xã hội và KH và CN; nằm trong khả năng giải quyết (về nhân lực, tài chính, KH và CN).

Một đề tài, dự án KH và CN phải thỏa mãn nhiều yêu cầu, tiêu chí khác nhau, trong đó, hai tiêu chí cơ bản nhất, có tính quyết định là sáng tạo, tính mới (hay tính khoa học) và tính lợi ích (hay tính thực tiễn). Tính sáng tạo, tính mới có nhiều mức độ, tùy thuộc vào phạm vi xem xét là quốc tế, quốc gia hay của địa phương. Các cụ ngày xưa vẫn nói "cũ người mới ta" chính là xét đến  phạm vi của tính mới đối với "ta"; vấn đề đó ở nước khác, địa phương khác là cũ, nhưng ở nước ta, địa phương ta là lần đầu, là mới. Ngoài ra còn phải hiểu tính mới theo đối tượng, phương pháp nghiên cứu. Một đề tài, dự án sử dụng phương pháp nghiên cứu cũ cho đối tượng mới hay phương pháp mới cho đối tượng cũ đều là có tính mới, tính khoa học. Tiêu chí về tính lợi ích được đặt ra để hạn chế những nghiên cứu rất khoa học, rất mới nhưng  sẽ không (hoặc chưa) đem lại lợi ích cho cộng đồng, xã hội hoặc địa phương. Khi đề xuất một đề tài, dự án, người đề xuất cần trả lời câu hỏi là kết quả của đề tài, dự án sẽ đem lại lợi ích gì, cho ai. Nói đến tính lợi ích không thể cân nhắc bài toán chi phí - lợi ích. Nhà nước, doanh nghiệp, thậm chí cá nhân bỏ ra một khoản kinh phí để nghiên cứu, thử nghiệm, ứng dụng với kỳ vọng, sẽ thu được một lợi ích nào đó, nhiều khi  không tính được bằng tiền, nhưng lợi ích thu được  nhất định phải tương xứng, phải lớn hơn chi phí bỏ ra. Ở đây, còn có một bài toán chưa có lời giải - bài toán đánh giá hiệu quả đề tài, dự án.  Khi kết thúc đề tài, dự án, chúng ta mới đánh giá được kết quả thông qua các sản phẩm, còn hiệu quả (KH và CN, kinh tế - xã hội) chưa thể đánh giá ngay lúc đó thông qua các sản phẩm trực quan.

Các bước xác định vấn đề và viết đề xuất KH và CN

Nguyên tắc chung là sàng lọc, thu hẹp dần giới hạn để xác định các vấn đề thực tiễn đang được quan tâm, cần được nghiên cứu. Từ một loạt vấn đề, cần chọn ra một hoặc một số vấn đề quan trọng nhất cần giải quyết và phân tích, tìm hiểu xem các vấn đề đó đã được ai làm chưa và nếu đã được làm thì ai làm, ở đâu, bằng cách nào, kết quả tới đâu. Nếu chưa ai làm thì tại sao, có vướng mắc, khó khăn gì hay đơn giản là chưa ai nghĩ tới. Cần phải tự trả lời các câu hỏi tại sao phải làm mới (làm tiếp, làm lại) và nếu không thực  hiện đề tài, dự án thì điều gì sẽ xảy ra. Trong bất cứ trường hợp nào thì người đề xuất cũng phải nghĩ đến việc sẽ giải quyết vấn đề bằng cách nào (thông qua một đề tài nghiên cứu, khảo  nghiệm hay một dự án sản xuất thử nghiệm...)

Chính các bước phân tích nhằm xác định vấn đề KH và CN này bảo đảm  rằng đề xuất của chúng ta là một đầu bài cho KH và CN, cũng có thể đầu bài cho KH và CN sẽ phục vụ hiệu quả hơn dự án đầu tư hoặc nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội của ngành hay địa phương.

Ý tưởng về một đề tài, dự án được hình thành từ nhiều nguồn. Có thể là của cá nhân, là đặt hàng của lãnh đạo, là gợi ý của những đề tài, dự án tương tự. Bản thân những ý tưởng đó chưa phải là đề xuất. Từ ý tưởng đến đề xuất cần phải đầu tư thời gian và công sức, bởi vì muốn đề xuất đúng, được chọn cần phải có thông tin (tại chỗ, từ các cơ quan chức năng, các tổ chức KH và CN, từ các thông tin trên mạng internet), phải được tư vấn thêm (ví dụ hỏi ý kiến chuyên gia) và đặc biệt, phải tìm hiểu nhu cầu của nhóm hưởng lợi.

Ðề xuất là  khâu đầu tiên và quan trọng trong việc xây dựng các đề tài, dự án KH và CN. Ðề xuất là  phần tóm tắt của thuyết minh đề cương sau này nên cần được viết ngắn gọn, rõ ràng, mạch lạc và quan trọng nhất là đủ thông tin. Nếu cần thiết, nên gửi kèm theo các tài liệu liên quan như là phần phụ lục. Việc đặt tên cho các đề tài, dự án tương lai cũng hết sức quan trọng, vì nó phản ánh một cách đầy đủ, cô đọng nhất cả mục tiêu, tính chất lẫn nội dung của đề tài, dự án.

Trong bản đề xuất có hai phần cần lưu ý: phần đặt vấn đề, lý do hay tính cấp thiết phải thực hiện đề tài, dự án; phần mục tiêu - "trái tim" của đề tài, dự án, phải giải quyết được vấn đề nêu trong lý do phải thực hiện đề tài, dự án. Các thông tin khác như: nội dung KH và CN, phương pháp sử dụng và kết quả, sản phẩm dự kiến cũng rất cần thiết, quan trọng nhưng xếp sau hai phần trên nếu tính theo mức độ quan trọng. Những thông tin về thời gian, kinh phí, đơn vị có khả năng chủ trì thực hiện... trong đề xuất là phụ, có thì tốt, không có cũng không sao.

Như vậy, các vấn đề KH và CN có nguồn gốc từ thực tiễn và trở lại phục vụ thực tiễn. Ðề xuất là bước  khởi đầu cho việc xây dựng một đề tài, dự án KH và CN. Muốn được thông qua, bản đề xuất cần thỏa mãn các tiêu chí cơ bản nhất, tuân thủ những bước đơn giản nhưng hết sức cần thiết.

Nguồn: nhandan.com.vn, 27/3/2008