Vũ trụ vẫn im lặng!

Những nền văn minh vô tuyến

Cho đến những năm 50-60 của thế kỷ XX, kỹ thuật liên lạc bằng sóng vô tuyến đã đạt mức phát triển cao. Các nhà thiên văn đã có những phương tiện kỹ thuật cho phép phát hiện các tín hiệu vô tuyến có nguồn gốc ngoài Trái đất. Căn cứ vào các bước phát triển của nền văn minh Trái đất, các nhà khoa học cho rằng nếu có các nền văn minh ngoài Trái đất, thì những sinh vật có trí tuệ ở đó cũng phát triển kỹ thuật vô tuyến. Vấn đề tìm cách bắt liên lạc với các nền văn minh vô tuyến ngoài Trái đất đã trở thành nhiệm vụ khoa học thực sự của nhân loại.

Các khảo sát đối với các hành tinh thuộc Hệ Mặt trời và các vệ tinh của chúng cho thấy rằng ngoài Trái đất, trong Hệ Mặt trời không nơi nào có sinh vật thông minh. Tất nhiên không loại trừ khả năng có những dạng nguyên thuỷ của sự sống, chẳng hạn trên Sao Hoả, mà hiện nay các nhà khoa học đang cố tìm cách phát hiện. Như vậy, để tìm những người bạn có trí tuệ, cần phải hướng ra xa hơn: chương trình nghiên cứu SETI (Search of Extra-Terrestrial Intelligence) với sự tham gia của nhiều nước đã ra đời.

Trong giai đoạn đầu, SETI chỉ thuần tuý là vấn đề kỹ thuật và có ý nghĩa tích cực nhất định, vì đã xác định được đối tượng tìm kiếm cụ thể: các tín hiệu vô tuyến có khả năng phát ra từ các nền văn minh phát triển trong vũ trụ. Nhưng thời gian đã trôi đi mà cho đến nay vẫn chưa có tín hiệu vô tuyến “nhân tạo” nào xuất hiện. Vũ trụ vẫn im lặng, dù các nhà thiên văn vô tuyến đã vài lần mừng hụt. Họ đã tưởng nhầm là bức xạ vô tuyến phát ra đều đặn theo chu kỳ của punxa và quasa là những tín hiệu của những nền văn minh ngoài Trái đất. Nhưng dù sao công sức của họ đã không uổng phí, vì đã phát hiện được hai loại thiên thể mới mà trước đó các nhà thiên văn chưa biết.

Tình trạng im lặng của vũ trụ đã gây thất vọng cho một số nhà khoa học và một bộ phận công chúng. Nhưng không phải cộng đồng đông đảo các nhà khoa học đã bỏ cuộc, mà họ tiếp cận vấn đề văn minh ngoài Trái đất toàn diện hơn, không chỉ chú ý đến kỹ thuật thiên văn vô tuyến. Các nhà thiên văn đã cùng các nhà triết học, sinh học, vật lý, hoá học, toán học và công nghệ học tham gia giải quyết theo quan điểm chung đối với các vấn đề: nghịch lý xã hội học thiên văn (astrosociologic paradox), lý thuyết tiến hoá của các nền văn minh vũ trụ và nguyên lý antropic (có người dịch là “nguyên lý vị nhân”), để trả lời câu hỏi: Tại sao vũ trụ vẫn im lặng?

Người ta thường hiểu nghịch lý xã hội học thiên văn là sự mâu thuẫn giữa giả thuyết về sự tồn tại nhiều nền văn minh ngoài Trái đất và tình trạng không phát hiện được các biểu hiện hoạt động của chúng, trong đó có các tín hiệu liên lạc vô tuyến. Người ta thường dẫn ra câu hỏi do Fermi nêu ra: “Các sinh vật thông minh ở đâu và tại sao không để lại dấu vết gì?” để gọi nghịch lý nêu trên là nghịch lý Fermi.

Nghịch lý Fermi lại mâu thuẫn với nguyên lý antropic đang được nhiều nhà khoa học và triết học ủng hộ. Theo nguyên lý này, sự sống là bộ phận không thể tách rời của vũ trụ. Trong quá trình tiến hoá tiệm tiến hay nhảy vọt sẽ xuất hiện sự sống và do đó vũ trụ hình thành các nền văn minh với các sinh vật có trí tuệ phát triển cao. Nguyên lý antropic không chỉ ra cơ chế cụ thể của các liên hệ tương hỗ giữa các hiện tượng tự nhiên và con người, nhưng có ý nghĩa to lớn về phương pháp luận xây dựng một khoa học thống nhất vũ trụ và con người. Một số nhà khoa học đã xét sự tiến hoá của vũ trụ dẫn đến sự hình thành sự sống trong những điều kiện khác với Thiên Hà của chúng ta, đồng thời cũng đã đề cập đến khả năng liên lạc không phải bằng sóng vô tuyến mà bằng các kênh thông tin khác như sóng hấp dẫn, luồng hạt nơtrino...

Nhưng tại sao vũ trụ vẫn im lặng?

Thực ra khoa học của thế kỷ XX chưa thể trả lời dứt khoát cho câu hỏi này. Đơn giản nhất có lẽ chỉ cần cho rằng trong vũ trụ không có các nền văn minh với các sinh vật có trí tuệ phát triển cao, nghĩa là sự sống có trí tuệ trên Trái đất là độc nhất vô nhị trong vũ trụ. Chắc chắn quan điểm này không được đông đảo các nhà khoa học ủng hộ và không thoả mãn khát khao day dứt của nhân loại. Thế thì, tại sao chúng ta chưa phát hiện được dấu vết gì của các nền văn mình ngoài Trái đất. Các nhà khoa học đã đưa ra nhiều cách giải thích nhưng chưa có cách giải thích nào có sức thuyết phục cao. Dưới đây là một số cách giải thích về tình trạng im lặng của vũ trụ:

- Những kết quả âm tính trong nỗ lực tìm kiếm các nền văn minh ngoài Trái đất trước hết có liên quan với khoảng cách quá lớn, các tín hiệu của những người “bạn thông minh” do đó không đến được Trái đất. Không loại trừ khả năng các nền văn minh vũ trụ không dùng sóng vô tuyến để truyền tín hiệu, mà dùng các vật mang thông tin khác, chúng ta chưa biết. Thực ra, chương trình SETI cũng chỉ mới được thực hiện mấy chục năm, nghĩa là chỉ mới trong giai đoạn sơ khởi, chưa thể đưa ra các kết luận chắc chắn.

- Các vền văn minh vũ trụ xuất hiện theo quy luật ở khắp nơi, nhưng trong quá trình phát triển công nghệ đã dẫn đến sự diệt vong. Cách giải thích này có vẻ miễn cưỡng, không có sức thuyết phục. Cách giải thích này đã được đưa ra trong thời kỳ chiến tranh lạnh và là sự suy đoán dựa trên tình trạng khủng hoảng môi trường trên Trái đất.

- Cũng có thể các nền văn minh vũ trụ đã vượt quá xa chúng ta về trình độ khoa học và công nghệ. Họ đã khám phá Trái đất từ lâu và hiện nay không có nhu cầu tiếp cận chúng ta.

- Các nền văn minh vũ trụ xuất hiện theo quy luật nhưng nguồn năng lượng dự trữ của họ bị hạn chế. Do đó sự phát triển của các nền văn minh mang tính chất “tự trị”. Chúng ta hy vọng rằng các công trình nghiên cứu sắp tới trong khuôn khổ chương trình SETI cuối cùng sẽ phát hiện được các nền văn minh ngoài Trái đất, mặc dù không thể nói trước còn cần bao nhiêu nỗ lực và thời gian để giải quyết vấn đề này. Có thể nói cách giải thích này hiện nay được coi là có cơ sở nhất.

___________

Tài liệu tham khảo:

1. Th.R. Mc Donough, The Search, for Extraterrestrial Intelligence, Wiley, New York , 1987;

2. Vũ trụ và Trí tuệ (tiếng Nga), Znanhie, Moskva, 1988;

3 Extraterrestrial theory, Focus, No1, 1999;

4. Trò chuyện với Trịnh Xuân Thận, NXB Trẻ, 2001.