Về tác dụng phụ của thuốc statin trị rối loạn lipit huyết

Thuốc trị rối loạn lipit huyết (nhiều người còn gọi thuốc hạ lipit huyết) là thuốc có tác dụng giúp cho các chất béo (thường gọi là mỡ) có trong máu như cholesterol toàn phần, LDL – cholesterol, HDL – cholesterol, triglycerid trở lại giới hạn bình thường. Có nhiều nhóm thuốc hạ lipit huyết như nhóm resin gắn axit mật (thí dụ cholestyramin), nhóm fibrat (clofibrat), niacin (tức vitamin PP) và được dùng phổ biến hiện nay là nhóm các statin. Các statin (gọi là statin vì tên thuốc có vần cuối là statin) đang thông dụng gồm có: simvastatin (Zocor), lovastatin (Mevacor), prvastatin (Pravachol), fluvastatin (Lescol), atorvastatin (Lipitor), rosuvastatin (Crestor)…

Các statin còn được gọi là nhóm thuốc ức chế men khử HMG – CoA vì thuốc ức chế cạnh tranh men 3-hydroxy – 3 metyl-glutaryl coenzym A reductase (viết tắt HMG – CoA reductase). Men khử HMG – CoA bị thuốc ức chế không xúc tác phản ứng tạo ra cholesterol ở gan sẽ làm giảm cholesterol trong máu. Các statin còn có tác dụng làm tăng số lượng thụ thể của LDL – cholesterol (cholesterol “xấu”) nhằm tăng tự thoái hóa và làm giảm cholesterol “xấu” này trong máu.

Trong trường hợp rối loạn lipit huyết nhẹ LDL – cholesterol nằm trong khoảng giới hạn 130 – 159mg/dl (3,4 – 4,1mmol/l) hoặc LDL – cholesterol lớn hơn 160mg/dl (4,1mmol/l) nhưng không có bệnh mạch vành, đái tháo đường, tăng huyết áp, không hút thuốc lá, chỉ bắt đầu dùng thuốc statin khi đã thực hiện chế độ ăn kiêng, vận động tốt khoảng 6 tháng mà chưa đạt mục tiêu về giảm lipit huyết đến mức đích mong muốn.

Khi đang dùng thuốc statin cũng vẫn duy trì nghiêm túc việc ăn kiêng và vận động (nếu thừa cần phải giảm cân), cần kiêng mỡ động vật và thực phẩm nhiều cholesterol, ăn nhiều rau quả, trái cây, chất xơ sợi và đủ đạm, còn tập thể dục đã được chứng minh là làm tăng HDL – cholesterol là loại cholesterol “tốt”.

Khi sử dụng các statin, tác dụng phụ cần phải lưu ý nhất là “ tiêu cơ vân” (rhabdomyolysis). Đây là bệnh lý có thể gây chết người do các tế bào cơ vân bị phân hủy, giải phóng các chất có bên trong tế bào, trong đó có myoglobin, đưa đến tiểu tiện ra myoglobin và chính chất này làm nghẽn thận dẫn đến suy thận. Dấu hiệu ban đầu của chứng này là bắp thịt bị đau nhức, yếu cơ, co cơ(thường gặp ở cơ bắp chân, cơ lưng), sau đó đi tiểu với nước tiểu màu đỏ đậm do thải myoglobin (người dùng thuốc cần lưu ý các dấu hiệu này để ngừng thuốc và đến gặp bác sĩ ngay). Cũng vì gây tác dụng phụ trầm trọng như trên (đặc biệt khi phối hợp với thuốc fibrat là gemfibrozil) mà một statin là cerivastatin (Baycol, Lipobay) đã bị cấm lưu hành.

Về tác dụng phụ làm viêm gân, tổn thương gân gót (gân Achiless) do dùng thuốc nhóm statin chỉ mới được công bố thông qua một nghiên cứu tiến hành ở trường Đại học Rouen (Pháp). Nghiên cứu này dựa vào việc hồi cứu dữ liệu tác dụng phụ của 4.597 bệnh nhân đã dùng thuốc statin và ghi nhận có 92 bệnh nhân có tác dụng phụ vừa kể. Tức là chỉ có 2% của số bệnh nhân được nghiên cứu bị tác dụng phụ chứ không phải 57% bệnh nhân bị (như bạn đọc N.T. Hạnh ghi trong thư hỏi). Theo nghiên cứu, 57% là tỷ lệ bệnh nhân bị tác dụng phụ, được ghi nhận bị tổn thương gân trong vòng 1 năm sau khi dùng statin (63% còn lại bị tổn thương gân hơn 1 năm sau khi dùng thuốc). Như vậy, chỉ có một số ít người bị tác dụng phụ và thời gian dùng thuốc phải kéo dài cả năm trở lên (đặc biệt, khi ngưng dùng thuốc thì tác dụng phụ biến mất).

Tác dụng phụ gây viêm gân, tổn thương gân còn có thể xảy ra ở một số thuốc khác, đặc biệt kháng sinh thuộc nhóm fluoroquinolin(gồm có norfloxacin, ofloxacin, pefloxacin, lovofloxacin…). Kháng sinh fluoroquinolin còn gây xói mòn sụn khớp khi thử trên súc vật còn non nên được khuyến cáo chống chỉ định(tức không được dùng) cho trẻ em kể cả thanh thiếu niên dưới 18 tuổi.

Về tác dụng phu nói chung, cần ghi nhận, nhiều tác dụng phụ chỉ phát hiện sau khi thuốc được phép lưu hành và trong điều trị thời gian dài. Khi tác dụng phụ xuất hiện gây tác hại ở mức độ nghiêm trọng thì thuốc mới bị cấm hoặc nhà sản xuất tự ý rút thuốc không cho lưu hành trên thị trường. Còn tác dụng phụ xuất hiện ở tỷ lệ chỉ xem là nguy cơ thì sẽ được thông báo (ở Mỹ, cơ quan FDA yêu cầu phải thông tin về tác dụng phụ mới được phát hiện trên bao bì, bản hướng dẫn sử dụng) để các nhà chuyên môn y dược lưu ý thận trọng và áp dụng các biện pháp cần thiết để tránh hoặc xử lý tác dụng phụ khi cho dùng thuốc.

Đối với người sử dụng thuốc, hiện nay vẫn có thể an tâm dùng các thuốc statin khi được các bác sĩ chỉ định. Chỉ cần lưu ý, khi đang dùng thuốc mà cảm thấy có những triệu chứng bất thường như đau cơ, yếu cơ (do tác dụng phụ tiêu cơ vân) hoặc sưng, nóng, đỏ, đau, co cứng ở vùng gân nào đó, đặc biệt gân gót (do tác dụng phụ tổn thương gân mới phát hiện) thì ngưng thuốc và đến bác sĩ khám hoặc tái khám. Bác sĩ cho hướng xử trí thích hợp. Xin được nhắc lại, các tác dụng phụ vừa kể của thuốc thuộc loại hiếm xảy ra chứ không thường xảy ra.

Nguồn: Thuốc & Sức khỏe, số 354, 15/4/2008, tr 8