Vấn đề xây dựng nhà máy điện hạt nhân ở Việt Nam - Trường hợp tỉnh Ninh Thuận
1. Đặt vấn đề
Việt Nam là một trong các quốc gia có tốc độ phát triển kinh tế khá cao so với khu vực và thế giới. Tốc độ phát triển này đã đem lại sự tăng trưởng kinh tế nhanh chóng, đưa vị thế của đất nước từng bước đi lên trên trường quốc tế trong thời gian qua, đồng thời góp phần cải thiện chất lượng cuộc sống cho nhân dân. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng kinh tế cao cũng gây nên một sức ép mạnh mẽ cho ngành năng lượng quốc gia khi nhu cầu tiêu thụ điện năng ngày một lớn. Thực trạng thiếu nước vào mùa khô khiến chúng ta phải đối mặt với tình trạng thiếu điện triền miên và nhiều giải pháp tạm thời được đưa ra như cắt điện luân phiên, tăng giá thành cung ứng điện... Năm 2008, chúng ta đã phải nhập khẩu 3,5 tỷ kWh từ Trung Quốc; năm 2011, dự kiến Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) sẽ mua của Trung Quốc khoảng 4,671 tỷ kWh.
Chúng ta thấy rằng, nguồn điện giống như mạch máu quan trọng trong nền kinh tế, nếu thiếu hay phụ thuộc, không thể nào chúng ta có thể phát triển và tự chủ được. Vì vậy, muốn phát triển kinh tế, làm cho đất nước giàu mạnh hùng cường, thì năng lượng cần phải đáp ứng được nhu cầu, cần phải đi trước một bước. Bài toán điện năng được đặt ra và nếu chúng ta không giải quyết kịp thời thì sản xuất sẽ đình trệ, đời sống nhân dân bị ảnh hưởng.
Điện có thể sản xuất từ các nguồn nhiên liệu hóa thạch như than đá, dầu khí... nhưng các nhiên liệu này ngày càng khan hiếm và giá thành cao. Thủy điện có giá thành thấp, nhưng Việt Nam đã khai thác gần hết các địa điểm có thể xây dựng được thủy điện, hơn nữa việc xây dựng thủy điện rất tốn diện tích đất đai và có nguy cơ ảnh hưởng nhiều đến môi trường cũng như hệ sinh thái khi đập bị phá vỡ. Phong điện thì năng lượng cung ứng hạn chế. Và tất cả những hình thức khác để sản xuất điện không đem lại hiệu quả cao, cũng như không thể đáp ứng được yêu cầu cung ứng sản lượng năng lượng. Việc sản xuất điện bằng hạt nhân là sự lựa chọn tối ưu nhất, vừa giải quyết được năng lượng công suất lớn, không tốn quá nhiều đất đai, không ô nhiễm môi trường, đầu tư ban đầu cao nhưng giá thành lại rẻ hơn nhiều các loại hình sản xuất điện năng khác. Tuy năng lượng hạt nhân đáp ứng được nguồn năng lượng khổng lồ, nhưng nếu xảy ra sự cố thì nguy hiểm khôn lường, để lại tác hại rất lớn về môi trường và con người. Vậy phát triển điện hạt nhân có phải là một lựa chọn đúng đắn?
2. Khái quát chung khu vực dự án
Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận sẽ gồm hai nhà máy, mỗi nhà máy gồm hai tổ máy để cung cấp điện cho hệ thống điện quốc gia. Địa điểm xây dựng hai nhà máy này như sau: Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 đặt tại xã Phước Dinh, huyện Thuận Nam và Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 2 đặt tại xã Vĩnh Hải, huyện Ninh Hải, tỉnh Ninh Thuận. Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 dự kiến khởi công xây dựng trong tháng 12/2014 và vận hành thương mại tổ máy 1 vào năm 2020 và tổ máy 2 năm 2021. Còn Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 2 dự kiến khởi công xây dựng vào tháng 5/2015 và vận hành thương mại tổ máy 1 năm 2021 và tổ máy 2 năm 2022. Phạm vi đề tài chỉ tập trung vào nghiên cứu các khả năng xảy ra sự cố của Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1.
Xã Phước Dinh nằm ở phía đông và đông nam của huyện Thuận Nam, tỉnh Ninh Thuận. Phía bắc giáp xã An Hải và Phước Hải; phía đông giáp biển Đông; phía tây và tây nam giáp xã Phước Nam và Phước Minh; phía nam giáp xã Phước Diêm. Xã gồm 5 thôn là: Sơn Hải 1, Sơn Hải 2, Bàu Ngứ, Từ Thiện và Vĩnh Trường (là thôn thuộc phạm vi di dời của dự án). Tổng số dân của xã khoảng 8.088 người. Số người nằm trong độ tuổi lao động là 4.539 người (chiếm khoảng 56,1% tổng số dân toàn xã). Thành phần dân tộc chủ yếu là người Kinh, người Chăm và người Việt gốc Hoa (Niên giám Thống kế tỉnh Ninh Thuận 2009). Trình độ lao động thấp, rất ít người dân tốt nghiệp cấp 3. Nghề nghiệp chính là đi biển, đánh bắt và nuôi trồng khai thác thủy hải sản. Thu nhập bình quân đầu người khoảng 1,6 triệu đồng/tháng/người.
Về cơ sở hạ tầng, nhìn chung còn nghèo nàn, hệ thống giao thông chưa phát triển, đường bê tông chiếm trên 60%, còn lại là đường đất. Hiện nay tuyến đường quốc phòng ven biển đang được đầu tư xây dựng, đây là con đường có ý nghĩa quan trọng về mặt an ninh, quốc phòng đồng thời cũng là điều kiện thuận lợi để thực hiện dự án nhà máy điện hạt nhân tại xã trong tương lai (Báo cáo Quy hoạch Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1).
Tài nguyên khoáng sản của xã tương đối phong phú. Tại khu vực thôn Vĩnh Trường, Sơn Hải có mỏ đá granit ốp lát đang được khai thác; bên cạnh đó, trong dải đất bồi cát ven biển của xã còn chứa loại quặng titan quý hiếm đang được điều tra đánh giá (Website: http:///www.ninhthuan.gov.vn). Nhìn chung, điều kiện tự nhiên của xã không phù hợp để phát triển nông nghiệp mà phù hợp để phát triển công nghiệp.
3. Các khả năng xảy ra sự cố ở nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1
3.1. Khả năng xảy ra sự cố so nguyên nhân về kỹ thuật
Các tiêu chuẩn và hướng dẫn thẩm định đánh giá an toàn đều đã được quy định thành văn bản rõ ràng nên nếu thực thi theo các tiêu chuẩn đó, ta có thể xác nhận được thiết kế có an toàn hay không, các máy móc có được chế tạo theo đúng như thiết kế hay không. Hơn nữa, chúng có được lắp đặt theo đúng tiêu chuẩn tại đúng vị trí hay không. Các máy móc đó có vận hành được theo chức năng như thiết kế hay không. Ngoài ra, trong quá trình xây dựng và vận hành nhà máy, rất nhiều khâu kiểm tra và chạy thử được thực hiện trong từng giai đoạn để có thể xác nhận được tính an toàn của toàn bộ nhà máy điện hạt nhân.
Đối với Việt Nam, việc hợp tác xây dựng nhà máy điện hạt nhân đầu tiên tại tỉnh Ninh Thuận, phía Nga sẽ hoàn toàn chịu trách nhiệm về hoạt động của nhà máy. Tập đoàn Rosatom của Nga đã xây dựng 66 tổ máy ở 12 quốc gia trên thế giới, vì vậy việc xây dựng nhà máy và để đảm bảo an toàn khi tiến hành xây dựng nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 sẽ được phía Nga chú trọng dựa trên những kinh nghiệm thực tế. Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 sẽ được Nga xây dựng theo công nghệ lò phản ứng hai vòng tuần hoàn, an toàn nhất hiện nay so với lò phản ứng một vòng tuần hoàn của các nước khác trên thế giới, bên cạnh đó nguyên lý an toàn thụ động sẽ được đưa vào trong thiết kế của lò phản ứng.
Về mặt kỹ thuật, các chuyên gia điện nguyên tử đã khẳng định rất khó có khả năng xảy ra tai nạn như kiểu Chernobyl. Tuy vậy, để đảm bảo an toàn vấn đề mấu chốt ở đây là việc cần thiết phải xác lập hệ thống các quy tắc và duy trì trình độ chuyên môn để có thể tuân thủ những yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn cũng như phải giám sát chặt chẽ về kỹ thuật trong khi xây dựng và vận hành nhà máy.
3.2. Khả năng xảy ra sự cố do nguyên nhân từ con người
Năng lượng nguyên tử với những lĩnh vực ứng dụng rộng lớn của nó, từ việc tạo năng lượng cho tới những ứng dụng của tia phóng xạ trong y tế, quân sự... tất cả đều được quy định chặt chẽ thông qua các tiêu chuẩn và quy tắc nghiêm ngặt nhằm một mục đích duy nhất là đảm bảo an toàn. Luật pháp quy định nghĩa vụ tuân thủ các tiêu chuẩn và quy tắc. Nhà nước lập ra các cơ quan và tổ chức để kiểm tra, giám định thường xuyên tình hình tuân thủ các tiêu chuẩn và quy tắc này... Vì vậy bất cứ cá nhân nào làm việc trong môi trường liên quan đến phóng xạ cần phải tuân thủ nghiêm ngặt các yêu cầu được đặt ra.
Trong trường hợp các điều kiện về kỹ thuật được đảm bảo, thiết kế đúng tiêu chuẩn nhưng tai nạn hạt nhân vẫn có thể xảy ra nếu nhân viên vận hành mắc sai sót hoặc không tuân thủ đúng quy trình, đặc biệt là những nhân viên không có đủ trình độ chuyên môn, một thao tác sai lầm của họ cũng có thể dẫn đến những tai nạn nghiêm trọng cho nhà máy điện hạt nhân. Vì vậy, đối với ngành hạt nhân tương đối mới mẻ ở nước ta, việc tìm kiếm nguồn nhân lực cho nhà máy là một vấn đề cấp thiết.
Ở Việt Nam, kinh nghiệm vận hành lò phản ứng nghiên cứu Đà Lạt trong suốt 15 năm qua đã phản ánh trình độ cao của các cán bộ và nhân viên Việt Nam trong công việc vận hành, quản lý và bảo dưỡng lò phản ứng (mô hình thu nhỏ của nhà máy điện nguyên tử). Bên cạnh đó, để chuẩn bị nhân lực cho Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1, Nhà nước đã có những chính sách hỗ trợ đào tạo nhằm đảm bảo đủ nhân lực cho vận hành và bảo dưỡng tổ máy số 1 nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1, cơ quan an toàn hạt nhân, các cơ quan nghiên cứu triển khai và hỗ trợ kỹ thuật như vận hành ổn định các cơ sở đào tạo đại học, trên đại học chuyên ngành điện hạt nhân; đưa cán bộ, nhân viên, sinh viên có năng lực đào tạo ở nước ngoài... Điện hạt nhân đã trải qua quá trình lịch sử tương đối dài ở các nước phát triển, điều cần thiết là chúng ta cần tận dụng lợi thế đi sau của mình để học hỏi từ những thành công và thất bại của các nước trên thế giới để có những kinh nghiệm và công nghệ kỹ thuật ưu việt nhất.
3.3. Khả năng xảy ra sự cố do nguyên nhân từ thiên tai và thảm họa tự nhiên
Sự cố nhà máy điện hạt nhân Fukushima 1 Nhật Bản là bài học kinh nghiệm lớn đối với thế giới và đặc biệt là đối với Việt Nam, quốc gia đang chuẩn bị xây dựng nhà máy điện hạt nhân. Việc lựa chọn địa điểm và công nghệ cần được xem xét một cách thận trọng, trong đó cần tính đến tất cả các yếu tố có thể ảnh hưởng đến an toàn của một nhà máy với những trường hợp cực đoan nhất như động đất, sóng thần và những sự cố trùng lặp đồng thời của các yếu tố động đất, sóng thần (thảm họa kép) cũng như các yếu tố khác nhằm đảm bảo tính an toàn cao nhất cho nhà máy điện hạt nhân trong điều kiện có sự cố.
Hiện tại, Việt Nam đã xây dựng 25 kịch bản về sóng thầncó khả năng xảy ra theo hoàn cảnh, thời điểm và khu vực cụ thể. Các kịch bản sóng thần được sử dụng để xây dựng bản đồ cảnh báo nguy cơ sóng thần sẽ được xây dựng trên cơ sở dịch chuyển chấn tâm động đất dọc theo đới chìm Manila.
Theo các nhà khoa học, hiện có 9 vùng nguồn sóng thần có khả năng ảnh hưởng đến bờ biển nước ta. Trong đó, vùng nguồn nguy hiểm nhất là đới chìm Manila. Hai vùng nguy hiểm khác là vùng nguồn tại đới đứt gãy ngoài khơi Bắc Trung Bộ, nam Hải Nam và vùng nguồn tại đới hút chìm Riukiu (Đài Loan). Còn các đới hút chìm khác có thể tạo ra sóng thần nhưng do tác động che chắn của các đảo, sóng thần không thể lan truyền và ảnh hưởng tới vùng bờ biển của Việt Nam.
Các nghiên cứu cho thấy, những thành phố thuộc bờ biển miền Trung Việt Nam sẽ là những địa điểm đầu tiên phải hứng chịu sự tấn công của sóng thần. Thời gian lan truyền sóng thần từ nguồn tới miền Trung Việt Nam dao động trong khoảng trên dưới 2 giờ đồng hồ. Dải ven biển miền Bắc Việt Nam từ Đồng Hới trở ra có thời gian lan truyền trên 5 giờ đồng hồ. Các thành phố thuộc dải ven biển miền Nam Việt Nam từ Phan Thiết trở vào cũng chỉ đón đợt sóng thần đầu tiên sau 4 giờ đồng hồ.
Đặc biệt, kết quả của nhiều kịch bản đều cho thấy, điểm đến đầu tiên của sóng thần từ các nguồn đã xác định đều tập trung vào Tuy Hòa, một thành phố duyên hải miền Trung Việt Nam.
Theo tính toán của Bộ Tài nguyên và Môi trường, nếu một trận động đất cường độ 8,3 độ Richter xảy ra ở khu vực rãnh nước sâu Manila thì có thể tạo nên sóng thần cao 6,2m ở Quảng Ngãi và 2,1m ở Nha Trang. Một trận động đất có cường độ 9,2 độ Richter ở cùng khu vực có thể tạo ra sóng thần cao 10,6m ở Quảng Ngãi và 5m ở Nha Trang.
Riêng đối với Ninh Thuận, trong lịch sử mức sóng cao nhất ghi nhận được là 8m, nhưng các đê vòng bao ngoài của hai nhà máy điện hạt nhân ở đây đã được thiết kế cao 15m để tránh nguy cơ sóng thần.
Về nguy cơ động đấtở Việt Nam được đánh giá như sau: Nước ta nằm ở phần Đông Nam của mảng Âu Á, giữa mảng Ấn Độ, mảng Philippines và mảng châu Úc, là khu vực ít bị tổn thương bởi động đất so với các nước trong khu vực như Indonesia, Philippines, Malaysia.
Tuy nhiên, trên lãnh thổ và lãnh hải Việt Nam tồn tại hệ thống đứt gãy hoạt động phức tạp như: đứt gãy Lai Châu - Điện Biên, đứt gãy sông Mã, đứt gãy Sơn La, đới đứt gãy sông Hồng, đới đứt gãy sông Cả, đứt gãy kinh tuyến 109 - 110 0... nên khả năng động đất mạnh đã được cảnh báo.
Các nghiên cứu khoa học đã ghi nhận, từ đầu thế kỷ XX đến nay ở khu vực phía Bắc nước ta đã xảy ra 2 trận động đất cấp 8 - 9, tương đương 6,7 - 6,8 0Richter, hàng chục trận động đất cấp 7, tương đương 5,1 - 5,5 0Richter và hàng trăm trận động đất yếu hơn.
Một số khu vực ở Việt Nam hiện đang có độ nhạy cảm cao trước những rung động địa chấn. Chẳng hạn, Thủ đô Hà Nội hiện đang nằm trên vùng được dự báo phải chịu dư chấn động đất cấp 8. Các khu vực dân cư và các công trình thủy điện lớn của đất nước tại Tây Bắc như: Điện Biên, Tuần Giáo, Lai Châu, Sơn La... có thể phải chịu đựng những chấn động cấp 8 - 9 trong tương lai. Đà Nẵng, Dung Quất và một số khu vực đô thị của miền Trung nước ta cũng nằm trong vùng có thể chịu ảnh hưởng chấn động động đất tới cấp 7.
Tại Ninh Thuận đã từng xảy ra chấn động 3,4 0Richter nhưng dự án nhà máy điện hạt nhân tại Ninh Thuận lại được thiết kế ở mức dự phòng cao hơn từ 15 - 30% so với mức độ động đất cao nhất đã từng xẩy ra ở Việt Nam.
Như vậy, các vấn đề về thiên tai đã được đánh giá đến trong việc xây dựng nhà máy điện hạt nhân nhằm đảm bảo độ an toàn cao nhất khi xảy ra các thảm họa tự nhiên trong quá trình vận hành nhà máy.
4. Kết luận
Điện hạt nhân hứa hẹn những bước chuyển mình mạnh mẽ của ngành công nghiệp quốc gia, song lại tiềm ẩn những nguy cơ hết sức nguy hiểm. Để có thể đánh giá đúng tác động của nhà máy điện hạt nhân đối với môi trường, trước hết chúng ta cần có cái nhìn tổng quan về các khả năng xảy ra sự cố khi nhà máy điện hạt nhân được xây dựng và vận hành.
Khi sự cố xảy ra dù là nguyên nhân nào đi nữa thì việc phóng xạ thất thoát ra bên ngoài ảnh hưởng đến môi trường và con người là không thể tránh khỏi. Tùy vào nguyên nhân của sự cố mà phạm vi ảnh hưởng và thiệt hại sẽ khác nhau. Vì vậy, nghiên cứu các khả năng có thể xảy ra sự cố ở Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 là hết sức cần thiết./.
