Vấn đề phân chia sử dụng hiệu quả, công bằng nguồn nước lưu vực sông

Phần lớn những hồ chứanước phục vụ cho tưới tiêu xây dựng trước đây được thiết kế, xây dựng trên nguyên tắc công trình lấy hết toàn bộ lượng dòng chảy căn bản trong mùa cạn của dòng sông để sử dụng, như vậy công trình đã cho mình quyền sử dụng tất cả nguồn nước của sông mà không để ý đến hệ sinh thái và người dùng nước ở hạ lưu sông sau đập. Tình trạng này gây nên những đoạn sông chết ngay sau các hồ chứa làm suy thoái nghiêm trọng các hệ sinh thái tự nhiên làm ảnh hưởng đến việc sử dụng nước của người dân ở hạ lưu. Đặc biệt, việc sử dụng quá mức nguồn nước ở thượng lưu trên nhiều lưu vực sông trong mùa cạn đã ảnh hưởng đến việc sử dụng nước của các hộ dùng nước ở hạ lưu cho sinh hoạt, sản xuất.

Các ngành sử dụng nước cho tưới, phát điện, sản xuất trước đây đã tiến hành quy hoạch, xây dựng những công trình sử dụng nước của ngành mình một cách độc lập, riêng rẽ, chỉ xem xét đến nhu cầu, đảm bảo quyền dùng nước của ngành mình, mà không chú ý đến nhu cầu dùng nước tổng thể của mọi đối tượng sử dụng trên lưu vực sông đó, gây ảnh hưởng đáng kể đến việc sử dụng nước của các ngành khác ở hạ lưu sông, từ đó sinh ra những mâu thuẫn trong vấn đề sử dụng nước giữa các đối tượng, các ngành.

Nước ta hiện có rất nhiều lưu vực sông lớn và trên những lưu vực sông này đều diễn ra các hình thức sử dụng nước với những mục đích khác nhau, như xây dựng các hồ chứa, đập nước cho tưới, phát điện, cung cấp nước cho sinh hoạt, nước cho công nghiệp, cho nuôi trồng thủy sản và cho du lịch, dịch vụ v.v... Cho nên vấn đề phân chia nguồn nước cho các đối tượng sử dụng với những mục đích khác nhau một cách hợp lý, công bằng có vai trò quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả cho sử dụng nước và hạn chế những mâu thuẫn nảy sinh giữa các ngành dùng nước, giữa các nhu cầu sử dụng nước khác nhau. Ngoài ra, trong phân chia nguồn nước cũng cần phải tính đến các nhu cầu sử dụng nước khác đang gia tăng như nước cung cấp cho sinh hoạt, công nghiệp, nước cho thủy sản và nước để duy trì, phát triển hệ sinh thái ở khu vực hạ lưu trong tương lai.

Vấn đề phân chia hợp lý nguồn nước giữa các ngành dùng nước trên lưu vực sông rất cần thiết phải được điều chỉnh hợp lý, công bằng, tuy nhiên chưa có lưu vực sông nào nghiên cứu, xây dựng được các nguyên tắc về phân chia nguồn nước một cách hợp lý cho các ngành. Vấn đề này gây ra ảnh hưởng đến quyền dùng nước của các đối tượng ở hạ lưu. Việc sử dụng nước hiện nay nhiều lúc, nhiều nơi nhu cầu nước cho hệ sinh thái, cho môi trường gần như bị lãng quên đã làm suy thoái nhiều hệ sinh thái nước, gây tổn thất nguồn tài nguyên thiên nhiên (như nguồn lợi thủy sản) làm mất cảnh quan ở nhiều khu vực sông. Tất cả vấn đề trên cần phải được giải quyết hay nói cách khác là vấn đề thực hiện quyền dùng nước cũng như phân chia hợp lý nguồn nước để sử dụng trên lưu vực sông là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong việc thực hiện quản lý tổng hợp tài nguyên nước. Để mục đích trên đi vào thực tế cuộc sống cần phải thực hiện một số biện pháp sau:

Phải làm cho mọi đối tượng sử dụng nước (người dân các ngành...) nhận thấy được quyền lợi, và nghĩa vụ của mình trong vấn đề sử dụng cũng như bảo vệ nguồn nước trên lưu vực sông. Có như vậy nguồn nước mới được sử dụng hiệu quả và được bảo vệ không bị ô nhiễm, cạn kiệt. Các đối tượng sử dụng nước ở thượng lưu cũng như hạ lưu sông cần có sự trao đổi để giải quyết những mâu thuẫn phát sinh nếu có trong quá trình sử dụng nước, nhằm chia sẻ việc sử dụng nguồn nước một cách hợp lý, công bằng nhất là trong mùa cạn.

Trong quản lý nguồn nước có hai xu hướng chính, đó là xu hướng truyền thống: Tổ chức quản lý theo địa giới hành chính và xu hướng lấy đơn vị quản lý là lưu vực sông làm cơ sở. Từ các đặc điểm của quyền sử dụng nước và có sự liên quan chặt chẽ tới việc chia sẻ nguồn nước nên có thể thấy chỉ có lấy lưu vực sông làm đơn vị để thực hiện quyền sử dụng nước mới có hiệu quả Đối với những lưu vực sông lớn có thể chia thành các đơn vị nhỏ hơn là lưu vực sông nhánh để tổ chức thực hiện. Đấy cũng là kinh nghiệm của các nước trên thế giới đã thực hiện và thu được kết quả tốt. Do vậy cần nghiên cứu, áp dụng. Khi lấy đơn vị là lưu vực sông, đặt ra yêu cầu cần phải thành lập cơ quan quản lý lưu vực sông, có chức năng tham gia trong quản lý nguồn nước, cụ thể là điều phối việc phân chia nguồn nước trên toàn bộ lưu vực và giải quyết các vấn đề liên quan đến quyền dùng nước và sử dụng nguồn nước công bằng hiệu quả.

Khi sử dụng nguồn nước phải dựa trên nhu cầu thực tế đã được xác định, trong đó có chú ý ưu tiên một số đối tượng sử dụng nước có vai trò quan trọng đối với xã hội. Khi phân chia nguồn nước trên các lưu vực sông cần dựa trên nguyên tắc phân chia cụ thể nguồn nước cho các ngành dùng nước trong điều kiện các năm bình thường, còn trong các năm thiếu nước, hay trong thời kỳ hạn hán, mùa khô cạn nguồn nước bị thiếu hụt cần có sự chia sẻ. Vấn đề này có thể giải quyết thông qua các tớnh toán, nghiên cứu các phương án cân bằng nước của các hệ thống sông, sử dụng những mô hình toán phù hợp.

Khi sử dụng nguồn nước lưu vực sông cần xét đến nhu cầu nước đối với hệ sinh thái, nước cho môi trường ở hạ lưu của sông. Đây là vấn đề quan trọng phải giải quyết, nhằm khôi phục các hệ sinh thái đã bị suy thoái, do việc sử dụng nguồn nước không hợp lý trước đây. Nhiều quốc gia còn đưa việc ưu tiên bảo đảm nước cho hệ sinh thái trước tiên, sau đó mới phân chia sử dụng cho các ngành.Ởnước ta vấn đề này còn mới, nên cũng cần nghiên cứu về cơ sở khoa học, tham khảo để có thể đưa ra được các chính sách liên quan đến nhu cầu nước cho môi trường một cách phù hợp mà mục đích cao nhất là bảo vệ được môi trường, bảo vệ được hệ sinh thái nước và đa dạng sinh học cho tương lai.

Cần có những chính sách cụ thể để quản lý tổng hợp tài nguyên nước và quản lý tổng hợp lưu vực sông nhằm tạo ra một khung pháp lý đủ mạnh cho việc thực hiện mục tiêu về việc sử dụng nước một cách tổng hợp, mang lại hiệu quả cao nhất và có sự công bằng hợp lý trong việc phân chia sử dụng nguồn nước giữa các đối tượng, các ngành sử dụng nước với nhau./.