Ứng dụng phối hợp hạt cau và hạt bí ngô để xổ sán xơ mít

“Y học cổ truyền là di sản văn hoá của dân tộc” Điều này đã được khẳng định bởi sự tồn tại theo suốt chiều dài lịch sử của nó. Và dù rằng đã có sự quan tâm, song từng lúc từng nơi, thuốc cổ truyền vẫn còn bị xem nhẹ, một số người còn tỏ thái độ hoài nghi... Bên cạnh đó, với sự tiến bộ không ngừng của y dược học phương Tây, những tiện lợi và kiến hiệu của nó, một số vị thuốc Đông Y thực sự đã bị đẩy lùi, và không đáng kéo theo sự mai một của một số vị thuốc có giá trị điều trị thực sự. Chúng tôi muốn đề cập đến hai vị thuốc dân gian trong kho tàng thuốc cổ truyền cần được chú ý: Đó là hạt Cau và hạt Bí Ngô dùng để xổ Sán Xơ Mít.

Trong những năm qua, khoa Đông Y chúng tôi đã hướng dẫn cách phối hợp hạt Cau và hạt Bí Ngô đẻ xổ cho 5 trường hợp bị nhiễm Sán Xơ Mít. Lý do người bệnh tìm đến thuốc cổ truyền vì một số tân dược để xổ sán Dải rất hiếm thấy trên thị trường. Dù lượng bệnh nhân quá ít, song vấn đề điều trị đặt ra đối với thầy thuốc Đông y thì không thể không quan tâm.

II. Sơ lược về sán Dải lớn (sán Xơ Mít)

Có hai loại thường gặp: Sán Dải Bò (Taenia Saginata) và sán Dải Heo (Taenia Solium). Chúng có tên như vậy vì vòng đời của chúng phải trải qua vật chủ trung gian là bò hoặc heo. Hai loại này đều sống trong ruột non của người, có thể dài trên 10m, có rất nhiều đốt (trên 500 đốt) hình thành từ một cái đầu ngỏ (1mm). Những đốt sán già cuối cùng sẽ rụng đi, to khoảng (2cm x 0,6 – 0,8cm). Thông thường sán Dải trưởng thành chỉ tồn tại đơn độc và tự đẻ trứng. Trứng theo phân phát tán trên cỏ, trên đất và được vật chủ trung gian heo, bò nuốt vào. ở ruột heo, bò trứng sẽ phát triển thành phôi, rồi theo máu vào cơ, mô dưới da và não của heo, bò. ở đây phôi phát triển thành ấu trùng được gọi là gạo sán. Gạo sán là một bọc (5 -15mm) trong đó có chứa một đầu sán. Người ăn phải thịt heo, bò không được nấu chín, nuốt phải gạo sán, vào ruột người sẽ phát triển thành sán và trưởng thành trong vòng 2 – 3 tháng.

Biểu hiện lâm sàng:

Người bị nhiễm sán Dải có biểu hiện như một bệnh đường ruột: buồn nôn, đau thượng vị, tiêu chảy từng đợt, ăn có thể mất ngon, hoặc ngược lại có khi đói cồn cào, ăn nhiều, sụt cân...

Chẩn đoán chủ yếu dựa vào xét nghiệm phân tìm thấy đốt sán hoặc trứng sán.

Thông thường bệnh nhân đến khám đã có thể dễ dàng tự chẩn đoán cho mình vì thường hay phát hiện những đốt sán dính ở quần lót.

III. Sơ lược về hạt Cau và hạt Bí Ngô

Hạt Cau: có tên khoa học ARECATECHUL.

Trong Đông Y có tên: Binh Lang, Tân Lang là hạt phơi khô của quả Cau.

+ Thành phần hoá học chủ yếu: tanin, chất mỡ, đường và một số muối khoáng. Hoạt chất chính là 4 ancaloit (ARECOLON, ARECAIDIN, GUVAXIN, GUVACOLIN)

ARECOLIN có tác dụng tăng tiết dịch vị, dịch ruột, tăng nhu động ruột. Liều nhỏ kích thích thần kinh, liều lớn gây liệt thần kinh.

Dung dịch hạt Cau có tác dụng độc đối với thần kinh của sán, làm tê bại các cơ trơn của sán. Sau khi uống 20 phút, con sán bị tê liệt và không bám vào thành ruột được.

+ Công dụng:

-         Làm thuốc giúp tiêu hoá, chữa viêm ruột lỵ. Dùng hạt khô mỗi ngày 0,5 – 4g.

Hạt Cau phối hợp với Thường Sơn, Thảo Quả để chữa sốt rét.

Phối hợp với hạt Bí Ngô để xổ sán.

Chú ý: hạt Cau có độc, không nên lạm dụng quá liều.

Hạt Bí Ngô: (Bí Rợ, Bí Đỏ) tên khoa học CURCUBITA PEPO, CURCUBITA CEAE.

Những nghiên cứu gần đây cho biết trong hạt Bí Ngô có một nguồn dinh dưỡng dồi dào, các dưỡng chất (Fe, Cu, Mg, Mn, P, Ca, Zn, Selen....), Vitamin E, Betacaroten, acid béo, acid amin... có thành phần được gọi là Phytosterol có khả năng điều trị được bệnh phì đại tiền liệt tuyến. Hạt bí còn phòng và trị rối loạn Lipid máu, làm chậm của tiến triển xơ vữa động mạch.

Một tác dụng chính yếu nhất mà trong dân gian đã biết từ lâu: đó là có tác dụng để xổ sán Dải. Người lớn có thể dùng đến 200g hạt Bí Ngô tươi. Trẻ em liều 100g. Không cần thiết uống thuốc xổ. Thuốc không độc, lại có nhiều chất bổ dưỡng, có thể dùng được cho phụ nữ có thai.

IV. Cách phối hợp hạt Cau và hạt Bí để xổ sán Dải:

Theo sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam ” của Gs – Ts Đỗ Tất Lợi, hướng dẫn:

“Do nghiên cứu thấy nước sắc hạt Cau có tác dụng làm tê liệt sán Dải, nhưng chỉ mạnh ở đầu con sán và những đốt chưa trưởng thành. Trái lại hạt Bí Ngô có tác dụng chủ yếu làm liệt khúc giữa và khúc đuôi con sán, cho nên người ta phối hợp như sau:

Sáng sớm bụng đói ăn 60 – 120g hạt Bí Ngô (cả vỏ). Nếu bỏ vỏ chỉ ăn 4- - 100g. Hai giờ sau uống nước sắc hạt Cau.

Dùng hạt Cau với liều: Trẻ em 10 tuổi trở xuống dùng 30g, phụ nữ và đàn ông nhỏ bé dùng 50 – 60g, người to lớn dùng 80g. Cho hạt Cau đun với 500ml nước, sắc còn 150 – 200ml.

Sau khi sắc xong, nhỏ dung dịch gelatin 2,5% vào nước sắc Hạt Cau cho đến khi hết kết tủa (để loại bỏ chất tanin có trong hạt Cau) để lắng và gạn lọc, bỏ cặn kết tủa đi.

Nửa giờ sau khi uống nước sắc hạt Cau sẽ uống một liều thuốc tẩy xổ (sulfat magie 30g).

Nằm nghỉ, đợi thật buồn đi ngoài thì cho mông vào chậu nước ấm mà đi cầu”.

V. Thực tế ứng dụng:

Trong thực tế khoa Đông Y chúng tôi có hướng dẫn cho 5 trường hợp theo cách nói trên.

Dung dịch gelatin chúng tôi thay thế bằng cách dùng A Giao 20g hoà với một ít nước sôi vừa đủ (khoảng 30 – 40g), có thể chưng cách thuỷ để hoà tan. (A Giao là cao nấu từ da lừa. Các loại cao nấu từ da hoặc xương động vật: cao hổ, cao khỉ, cao ngựa, Lộc giác giao...đều có chứa gelatin). Khi cho dung dịch A Giao vào nước sắc hạt Cau, nhỏ từ từ từng giọt cho đến khi nước sắc hạt Cau chuyển hết thành màu ngà ngà đục như sữa ca cao thì được và không cho thêm nữa.

Đợi khoảng 10 đến 15 phút sẽ có cặn lắng ở dưới đáy ly, gạn lọc bỏ cặn đi. Khi uống thuốc này sẽ có cảm giác tanh, nên chuẩn bị một ít gừng tươi ngậm để tránh buồn nôn.

-         Sulfat magie thay thế bằng Mang tiêu 30g, (hoặc Phát tiêu 30g).

Kết quả

-         Hai trường hợp cho kết quả tốt và không tái phát sau 4 tháng.

-         Một trường hợp vẫn ra được sán, nhưng không ra phần đầu sán, tái phát sau đó 1 tháng.

-         - Hai trường hợp không biết được kết quả vì không có địa chỉ liên lạc.

.....

VI. Bàn luận và kết luận

- Vì số liệu quá ít nên không thể bàn luận gì về mặt ý nghĩa dịch tễ học. Song qua đây cũng chứng tỏ rằng, trong cộng đồng vẫn còn tồn tại, dù rất ít, một sự bất lợi về an toàn vệ sinh thực phẩm và vệ sinh môi trường đối với bệnh sán Dải. Và như vậy vấn đề phòng bệnh không thể không đặt ra là phương châm hàng đầu của mọi nền y tế.

- Qua ứng dụng phối hợp hạt Cau và hạt bí Ngô dùng để xổ sán Dải, trong 5 trường hợp chỉ có 2 trường hợp biết được kết quả chắc chắn.

Con số chưa quá bán này chưa đủ sức để thuyết phục, song đây cũng là một điều đáng khích lệ để tiếp tục được nghiên cứu thêm. Mặt khác, trong khi thuốc tây dùng để xổ sán Dải lại hiếm có ở thành thị thì cũng nên khuyến khích người dân sử dụng hai loại thuốc dân gian sẵn có này ở thôn quê.

- Cuối cùng, đây như là một cố gắng để nói rằng thuốc cổ truyền là vốn quý của y học nước nhà, cần được bảo vệ, phát huy và nghiên cứu để ứng dụng rộng rãi hơn trong quần chúng.

Tài liệu tham khảo:

-         Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – GS.TS Đỗ Tất Lợi

-         Ký sinh học – GS Trần Vinh Hiển