Ứng dụng chế phấm nấm xanh Metarhizium anisopliae trong phòng trừ rầy nâu hại lúa tỉnh Sóc Trăng

1. Giới thiệu

Nấm ký sinh côn trùng được phát hiện cách đây hơn 150 năm và hiện nay có khoảng hơn 700 loài đã được xác định và mô tả (Kunimi, 2004). Tiềm năng của các loại nấm ký sinh côn trùng là rất lớn, người ta đã dùng để phòng trừ dịch hại do côn trùng gây ra đặc biệt là nhóm côn trùng thuộc bộ Lepidoptera và Co-leoptera.

Tại Malaysia , nấm Xanh Metarhizium anisopliaeđã được nghiên cứu để phòng trừ mối đất đạt hiệu quả 64,75% sau 14 ngày. Tại Philippines , đã nghiên cứu sử dụng nấm Xanh để diệt rầy Nâu hại lúa đạt hiệu lực 60% sau 10 ngày. Tại Úc, năm 1991 Milner đã nghiên cứu nấm Metarhizium anisopliaeđể phòng trừ bọ hung hại mía đạt hiệu quả 68%. Tại Nhật Bản, năm 1988 một số nhà khoa học đã sử dụng nấm Xanh để phòng trừ dòi hại rễ củ Cải đạt hiệu quả trên 70%, sau 10 ngày (Phạm Thị Thuỳ, 2004).

Ở nước ta, bước đầu cũng nghiên cứu các loại nấm ký sinh côn trùng để phòng trừ sâu hại. Điển hình như ở Hưng Yên, năm 1993 đã sử dụng nấm Xanh để phòng trừ sâu Đo Chỉ sau 7 - 10 ngày hiệu quả khoảng 70 - 89%. Tại Tiền Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu đã sử dụng bộ xít, sâu Cắn Gié, bọ cánh cứng hại dừa đạt hiệu quả cao. Tại Cần Thơ, từ năm 2005-2007 đã sử dụng nấm Metarhizium anisopliaeđể phòng trừ sâu Ăn Tạp, rầy Mềm đạt hiệu quả khá cao trên 70% sau 7-12 ngày (Trần Văn Hai et al. 2006).

Vào cuối năm 2006, khi dịch rầy Nâu bùng phát khắp nơi tại Đồng Bằng Sông Cửu Long, gây ra bệnh vàng lùn - lùn xoắn lá đã làm giảm thiệt hại đáng kể đến năng suất của người dân trồng lúa. Dịch rầy Nâu bùng phát một phần do người dân lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật và sử dụng không theo nguyên tắc "4 đúng". Vì vậy, trong thời gian qua tổ Phòng trừ Sinh học của Bộ môn Bảo vệ Thực vật Trường Đại học Cần Thơ đã được Dự án Nâng cao Chất lượng Cây trồng vật nuôi của tỉnh Sóc Trăng hỗ trợ kinh phí, và kết hợp với Chi cục Bảo vệ Thực vật Sóc Trăng đã cải tiến và đưa ra quy trình sản xuất chế phẩm nấm Xanh từ gạo do chính nông dân sản xuất để phun xịt phòng trị rầy Nâu (RN) gây hại lúa. Với diện tích phun xịt hơn 500 ha đã giảm đáng kể mật số của rầy Nâu trên ruộng lúa, mặt khác không làm ô nhiễm môi trường, bảo tồn được các loài thiên địch trên ruộng lúa và đem lại kết quả rất khả quan.

Trong bài viết này chúng tôi muốn giới thiệu những kết quả chuyển giao và ứng dụng sản xuất nấm Xanh tại nông hộ trong phòng trừ rầy Nâu tại huyện của tỉnh Sóc Trăng nhằm mục đích:

- Nâng cao khả năng hiểu biết và sử dụng sản phẩm vi sinh trong nông dân, bước đầu thay đổi tập quán chuyển đổi từ sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sang sử dụng thuốc vi sinh.

- Giúp nông dân nắm bắt được quy trình và tự sản xuất được chế phẩm nấm Xanh Metarhizium anisopliaetại gia đình.

- Sử dụng và đánh giá khả năng trừ rầy Nâu của sản phẩm tự làm ra tại ruộng nhà.

- Tăng cường khả năng ứng dụng biện pháp sinh học vào đồng ruộng, làm cân bằng mối quan hệ thiên địch, dịch hại; đồng thời bảo vệ sức khoẻ con người, vật nuôi và không gây ô nhiễm môi trường.

2. Nội dung

2.1 Nghiên cứu xây dựng quy trình nhân nuôi nấm Metarhizium anisopliae

Để sản xuất thành chế phẩm nấm Xanh, chúng tôi chọn gạo là nguyên liệu chính

* Nguyên vật liệu và dụng cụ

Vật liệu để nhân nuôi nấm tại nông hộ bao gồm: gạo, nồi hấp khử trùng môi trường có vỉ ngăn nước, bọc nylon (20x30 cm), băng keo trong, dây thun, kẹp, gòn không thấm, chất đốt (than tổ ong hoặc củi), đèn cồn, giấy báo, vải mỏng, tủ cấy đơn giản, cồn khử trùng 70 ⁰C, cồn 90 ⁰C…

Nấm nguồn: nấm Xanh Metarhizium anisopliaeđược phân lập và tách phòng từ những mẫu rầy Nâu bị nhiễm nấm ngoài tự nhiên.

* Cách thực hiện

Gạo ngâm nước trước từ 1 giờ đến 1 giờ 30 phút, sau đó để ráo nước và chia 500g gạo vào mỗi bọc nylon. Tiến hành đem hấp thanh trùng trong 1 giờ 30phút (tính từ lúc nước sôi). Sau đó cấy vào mỗi bọc nylon 1/6 dĩa pêtri nấm nguồn. Mỗi ngày lắc môi trường ít nhất một lần để tạo sự thông thoáng cho nấm dễ phát triển. Sau khi cấy nấm khoảng 10 đến 14 ngày thì mật số bào tử đạt từ 4,6 đến 11,7x10 ⁹bào tử/g chế phẩm. Với lượng bào tử nói trên, người dân có thể đem sử dụng.

* Cách sử dụng chế phẩm

+ Sau khi cấy nấm, quan sát vài ngày sau thấy hạt gạo nhỏ dần và có nấm Xanh bao phủ hết hạt gạo (khoảng 10-14 ngày) thì đem phun chế phẩm trên đồng ruộng.

+ Thời gian phun: khi thấy rầy cám tuổi 1-2 xuất hiện thì tiến hành phun xịt, phun lại lần hai khi thấy rầy cám trở lại. Nếu cần phun thêm lần 3.

+ Liều lượng sử dụng: 5 bọc/ha (bọc 0,5kg), mỗi bọc pha cho 4 bình 16 lít, khi cho thuốc vào bình pha thêm 5cc chất bám dính.

+ Thời gian phun: phun vào lúc chiều mát

+ Cách phun: phun chậm và kỹ vào gốc lúa.

2.2 Tổ chức xây dựng mô hình điểm và chuyển giao quy trình kỹ thuật

a. Địa điểm triển khai:huyện Mỹ Xuyên, Long Phú, Kế Sách, Ngã Năm, Thạnh Trì, Châu Thành. Thực hiện trên vụ Đông xuân sớm và Đông xuân chính vụ.

b. Kế hoạch triển khai thực hiện:01 điểm/huyện, diện tích phun thuốc sinh học 20 ha (phun 2 lần). Thành phần tham gia: trực tiếp cấy lúa (cán bộ kỹ thuật và nông dân đã qua lớp tập huấn); 15 nông dân tham gia đóng gói sản phẩm.

c. Đánh giá hiệu quả sử dụng nấm Metarhizium anisopliae trên đồng ruộng

- Thử nghiệm đánh giá hiệu lực của chế phẩm nấm Xanh (công thức Henderson - Tilton): được thực hiện ở vụ Đông xuân sớm tại huyện Long Phú và Đông Xuân chính vụ tại huyện Ngã Năm. Thử nghiệm được bố trí 2 nghiệm thức, không lập lại, diện tích mỗi nghiệm thức là 1000 m ².

Nghiệm thức 1: Phun nấm Xanh do nông dân sản xuất

Nghiệm thức 2: Đối chứng (phun nước).

- Đánh giá hiệu quả của nấm Xanh kiểm soát rầy Nâu trên diện rộng (10 ha/mô hình).

Ruộng phun nấm Xanh (điều tra 5 ruộng/5 hộ/mô hình).

Ruộng đối chứng phun thuốc hóa học (điều tra 5 ruộng/5 hộ/mô hình).

3. Kết quả đạt được

3.1 Kết quả sản xuất nấm Metarhizium tại nông hộ

Nấm xanh được nông dân sản xuất tổng cộng là: 1.517 bọc; phun diện tích 303,4 ha; 263 hộ tham gia.

* Thử nghiệm 1: Vụ Đông xuân sớm (phun nấm Xanh 1lần/vụ)

* Thử nghiệm 2: Vụ Đông xuân chính vụ (phun 3 lần/vụ)

                       Diễn biến mật số rầy Nâu trên ruộng

Qua kết quả triển khai tại 6 mô hình điểm cho thấy quy trình sản xuất nấm Xanh tại nông hộ được chuyển giao rất thuận lợi, dễ thực hiện, đa số nông dân rất đồng tình và tích cực ủng hộ tham gia. Tuy nhiên, tỷ lệ hao hụt về sản xuất nấm ở một vài điểm từ 5-10%. Sự hao hụt này do nhiều nguyên nhân như: số lượng người tham gia cấy nấm quá nhiều nên khâu khử trùng chưa đạt, môi trường gạo hấp khử trùng không đủ lửa, gạo của nông dân tự đóng góp nhiều loại không đồng nhất trong một lần sản xuất… Những yếu tố hạn chế này đã được khắc phục và điều chỉnh trong những đợt cấy nấm kế tiếp.

* Hiệu quả của ứng dụng chế phẩm nấm Xanh trong phòng trị rầy Nâu hại lúa

Qua 2 vụ Đông xuân sớm và Đông xuân muộn kết hợp cùng các cán bộ kỹ thuật của tỉnh Sóc Trăng, chúng tôi đã tổ chức tập huấn và hội thảo tổng kết tại 06 huyện áp dụng sản xuất và phun thử nghiệm. Kết quả bước đầu cho thấy rất có triển vọng và mang lại tính khả quan cao.

3.2 Thử nghiệm đánh giá hiệu lực của chế phẩm nấm Xanh

Qua kết quả của 2 thí nghiệm trên cho thấy có sự khác biệt rất rõ, vụ Đông xuân sớm do áp lực rầy không cao và không có hiện tượng rầy di trú nên chỉ cần phun nấm Xanh 1 lần. Tuy nhiên, vụ Đông xuân chính vụ xuống giống tháng 12.2008 có hiện tượng rầy di trú kết hợp tại chỗ ở giai đoạn 14 ngày sau khi phun lần 1 (lúa 45 ngày sau sạ, trên giống ST ₅), nên đã tiến hành phun tiếp tục lần 2 và 3 để tạo nguồn nấm ký sinh. Hiệu lực của thuốc được ghi nhận ở 7 ngày sau phun lần 3 đạt 74,8%.

3.3 Đánh giá hiệu quả của nấm Xanh kiểm soát rầy Nâu trên diện rộng

Qua số liệu ghi nhận được từ các mô hình phun nấm Xanh cho thấy, để hạn chế rầy Nâu hiệu quả có thể phun 2 lần/vụ và phun thật sớm (phun ngay ở lứa đầu tiên giúp tạo nguồn nấm trên đồng ruộng), sau đó tiếp tục theo dõi diễn biến mật số rày Nâu để có biện pháp xử lý kịp thời, đầu tiên lúa 20 ngày tuổi mật số >10.000 con/m ²).

Hầu hết các ruộng phun Nấm xanh đều có mật số nấm Xanh cao hơn ruộng không phun. Mật số nấm Xanh hiện diện trên ruộng phun nấm cao nhất là 640 con/m ²(Mỹ Xuyên), ruộng phun hóa học 40 cn/m ². Điều này cho thấy việc sử dụng nấm Xanh tạo nguồn nấm bổ sung trên đồng ruộng bước đầu có hiệu quả và nấm phát triển cao điểm ở thời điểm 14 - 21 ngày sau khi phun. Theo chúng tôi ghi nhận và quan sát thì sau khi phun chế phẩm nấm Xanh khoảng 2-4 ngày, rầy bắt đầu có hiện tượng chết rải rác, sau đó đến 5-7 ngày thì rầy bị bao tử nấm bao phủ kín hết cơ thể và đây cũng là thời điểm rầy chết mạnh, nhiều nhất và ở tất cả các giai đoạn của rầy Nâu. Khi chúng tôi đi thu mẫu đánh giá thì thấy trên ruộng lúa xác rầy Nâu bị nhiễm nấm Xanh chết rơi khắp mặt ruộng, điều này chứng tỏ rằng chế phẩm nấm Xanh do người dân tự sản xuất và thử nghiệm bước đầu đã gặt hái được thành công đáng kể.

Ngoài rầy Nâu thì chế phẩm nấm Xanh còn có thể phòng trị được các loại côn trùng chích hút khác trên ruộng lúa như: rầy Bông, rầy Xanh đuôi đen, bọ Xít, các loại sâu ăn lá khác…

4. Kết luận và đề nghị

Kết luận

- Đã áp dụng thành công biện pháp sinh học trong quản lý dịch hại trên đồng ruộng tại tỉnh Sóc Trăng.

- Xã hội hóa trong phòng trừ dịch hại bằng biện pháp sinh học hóa góp phần tạo sự chuyển biến nhận thức từ sử dụng thuốc hoá học sang hướng sinh học, đồng thời trong tương lai sẽ hình thành mạng lưới cộng đồng tham gia nhân nuôi côn trùng và nấm có ích để phòng trừ dịch hại trên cây trồng.

- Quy trình nhân nuôi nấm Xanh ký sinh côn trùng hại cây trồng tại nông hộ dễ thực hiện, có thể triển khai áp dụng rộng rãi trong nông dân.

- Qua kết quả thử nghiệm giúp chúng ta khẳng định chất lượng của sản phẩm cũng như hiệu quả phòng trừ rầy Nâu ở ngoài đồng là rất cao, góp phần khắc phục được hiện tượng tái bộc phát rầy Nâu ở lứa sau. Triển khai sử dụng nấm Xanh trên diện rộng sẽ tránh được hiện tượng tái nhiễm do rầy di trú và chủ động phun thuốc bảo vệ thực vật thật tốt từ vụ Hè thu để có ảnh hưởng tốt cho vụ Thu đông.

- Áp dụng biện pháp sinh học trong quản lý dịch hại ngoài lợi ích kinh tế, tạo ra sản phẩm an toàn, bảo vệ môi trường, sức khoẻ cộng đồng, còn giúp nâng cao nhận thức và niềm tin của nông dân về vai trò của nấm Metarhiziumtrên đồng ruộng.

Đề nghị

Chuyển giao quy trình ứng dụng sản xuất chế phẩm nấm Xanh cho Trung tâm Ứng dụng Tiến bộ Khoa học và Công nghệ Sóc Trăng thuộc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Sóc Trăng tiếp nhận để sản xuất cung cấp cho người dân trong vùng sử dụng.