Tục xin lộc tượng lợn trong hội Gióng

Vua bèn sai thợ cùng dân làng ngày đêm rèn đúc và cho người đưa đến. Cậu bé bỗng trở nên ăn rất khỏe. Dân các làng xung quanh đổ về đây gồng gánh tiếp tế lương thực, thực phẩm, nào gạo, cà, bò, lợn... Sau khi ăn thả sức, cậu uống cạn một khúc sông, vươn mình cao hơn trượng, mặc áo giáp sắt cầm gậy sắt nhảy lên mình ngựa... Ngựa sắt hí vang, phun lửa xông vào trại giặc. Giặc chết như rạ. Gậy sắt gẫy, Gióng đã nhổ cả bụi tre ngà làm vũ khí đánh đuổi giặc về đến chân núi Vệ Linh (Sóc Sơn - Hà Nội ngày nay). Giặc tan Gióng cỏi giáp để lại, rồi phi ngựa bay về trời!

Sóc Sơn - ngọn núi Thánh Gióng ngồi nghỉ, vắt áo để lại, rồi bay về trời nay thuộc xã Phù Linh huyện Sóc Sơn, cách Hà Nội 40km về phía bắc. Phù Linh gồm các thôn: Mã Chợ, Mã Đình, Thanh Lại, Vệ Linh, Xuân Dục Đoài. Trước kia Phù Linh thuộc Đa Phúc tỉnh Phúc Yên, năm 950 thuộc Vĩnh Phúc, từ 1979 thuộc Hà Nội.

Tưởng nhớ công ơn Thánh Gióng, nhân dân lập miếu thờ với hiệu là “Đổng Thiên Vương”. Khi giặc Tống sang xâm lược nước ta, Lê Hoàn đi đánh dẹp, khi qua núi Vệ Linh, nghe nói có ngôi miếu thờ Đổng Thiên Vương rất thiêng, vua tôi liền vào miếu làm lễ và cầu ngài phù hộ.

Ngày hôm sau đánh đến đâu, giặc thua chạy đến đó. Biết lời cầu nguyện đã linh ứng. Đánh giặc xong vua tôi về lễ tạ, lấy gốc cây trầm hương làm cốt để đắp tượng ngài và xây các khu đền như ngày nay (khu di tích được xây dựng đời tiền Lê, năm 980), phong thêm hai chữ cho ngài là “Phù” và “Thiên”. Từ đó tên của ngài được thờ tại đền Sóc là: “Phù Đổng Thiên Thiên Vương”. Ngài được thờ hai bát hương: bát hương đá- đời Hùng Vương thứ sáu, bát hương đồng- đời Tiền Lê.

Hàng năm đến các ngày 6, 7, 8 tháng giêng, dân làng mở hội Đền Sóc với nhiều nghi lễ cổ xưa mang đậm nét văn hóa dân tộc được tái hiện trong lễ khai mạc mồng 6 tháng giêng. Con lợn, một trong những vật nuôi gần gũi với nông dân đã được đời sau tạc thành tượng để ghi nhớ những đóng góp của đội ngũ nuôi quân trong cuộc đấu tranh giữ nước ấy mà lợn là con vật tiêu biểu. Dần dần nó đã trở thành một tập tục cúng lễ và xin lộc “tượng ông lợn” tại Đền Sóc (nhiều bài viết gọi là “lợn đá”, thực ra, tượng ông Lợn được làm bằng vôi, cát, rơm, mật mía, bột ngói)...

Tuy đã trải bao thăng trầm, song tục lệ này cho đến nay vẫn được bảo tồn. Việc tồn tại “tượng ông lợn Đền Sóc cùng với lễ nghi dâng cúng, xin lộc như là một minh chứng lịch sử, một nhịp cầu nối xưa và nay vẫn hiển linh vui cùng cháu con trong lễ hội.

Vào dịp mồng 6 tháng giêng mở hội Đền tại xã Phù Ninh, dân làng nô nức “xin lộc” ở tượng “ông lợn”. Họ đục một ít “da” tượng gói mang về giã nhỏ trộn cho lợn ăn và tin rằng ông Gióng sẽ phù hộ cho lợn nhà khỏe mạnh, phàm ăn, mau lớn sinh con đầy đàn...

Dưới tán cây xòe rộng, “tượng ông lợn” đặt gần đền Mẫu. Ông đứng đó, đầu quay về hướng đền Thượng - nơi thờ Thánh Gióng, trên mình mang đầy thương tích sau ngày hội, thân hình loang lổ vì bị đục, khoét (do lòng thành kính của thiện nam - tín nữ). Còn các bà, các chị xúm xít vây quanh tượng vòng trong vòng ngoài thắp hương dâng lễ, cúi mình kính cẩn khấn vái. Mâm lễ cũng rất đơn giản:ngoài hương hoa, vàng mã, người ta không quên dâng lên những thực phẩm thiết yếu cho việc chăn nuôi gia súc như: cám ngô, khoai, sắn...

Mọi người đến Đền Sóc, kẻ dâng hương, người đục “da” tượng lợn đều muốn thỏa tâm linh và thành kính với “ông lợn” đã một thời giúp làm nên sức mạnh của Thánh Gióng và cả được Thánh Gióng che chở. Sau mỗi lần tượng bị đục “da” thì ở đền có bộ phận bồi vá trùng tu lại.

Quanh tục cúng lễ “xin lộc” này, có ý kiến muốn giữ nguyên, bảo quản tượng. Nhưng theo nhiều người dân thì không nên làm mất đi tục lệ “xin lộc” rất độc đáo mà chỉ ở lễ hội Đền Sóc mới có, vì lễ tục này đã được lưu truyền từ lâu, nó in đậm trong tâm thức của người dân nơi đây. Mặt khác, bản thân chất liệu của tượng làm bằng vôi, cát, rơm, mật mía, bột ngói, cũng nói lên tính độc đáo về pho tượng này.

Hình tượng lợn trong hội Gióng và tục cúng lễ “xin lộc” này là nét văn hóa riêng trong tâm linh của những người dân bên chân núi Sóc, mong muốn cho việc chăn nuôi nói chung và chăn nuôi lợn nói riêng ngày càng phát triển. Hơn thế nữa, tục lệ này cũng tỏ rõ lòng biết ơn tới vị anh hùng Thánh Gióng - một trong tứ bất tử của người dân Việt.