Tục nuôi lợn thờ và lễ hội tế Thánh
Tục nuôi lợn thờ ở Niệm thượng tương truyền có từ cuối thời Lý liên quan đến sự tích danh tướng Đoàn Thương săn bắt, thuần dưỡng lợn rừng ở địa bàn này để nuôi quân.
Cứ vào khoảng tháng 7, tháng 8 âm lịch của năm trước, mỗi giáp được phân công nuôi một lợn thờ. Các giáp thường chọn người mát tay, giàu kinh nghiệm chăn nuôi để nhờ họ đảm nhận công việc chăm sóc “ông Ỷ” sao cho hay ăn chóng lơn, đẹp mã.
Nơi ở của “ông Ỷ” cũng được chú ý đặc biệt: sạch sẽ, thoáng mát về mùa hè và ấm áp về mùa đông. Nếu có muỗi, dĩn, phải hun khói xua đuổi, có người cẩn thận còn mắc màn cho lợn.
Nuôi ông Ỷ bằng thức ăn cổ truyền: cám gạo được sàng xẩy thật mịn, tỉ lệ cám 75%, tấm gạo hoặc bột ngô 10%, bột đậu tương rang hoặc bột cá nhạt 5%, các loại rau (muống, bèo cái, khoai nước, lá bắp, cải già…). Tất cả trộn đều rồi nấu thật nhừ, nhuyễn và sánh. Lấy 2/3 hỗn hợp rau cám đã nấu đó hoà với 1/3 lượng bỗng rượu trộn thật đều cho lợn ăn 3 bữa. Thường xuyên tắm cho lợn và rửa chuồng trại (chuồng xây gạch nghiêng một phía để thoát nước dễ dàng).
Tuy không khoán trọng lượng lợn thờ là bao nhiêu nhưng vì ai cũng muốn “ông Ỷ” của giáp mình nuôi phải to béo đẹp hơn “ông Ỷ” của giáp kia nên khi rước lợn ra đình, thường là những “ông Ỷ” béo núc ních, híp mắt, da căng hồng, toàn thân như một khối bột nặn và nặng hàng tạ.
Nuôi lợn thờ là cách khuyến khích nâng cao kỹ thuật chăn nuôi gia súc đặc sản ở địa phương.
Những con lợn thờ được nuôi hết sức công phu ấy sẽ được “hạ thủ” để tế Thánh vào trưa mùng 6 Tết. Lễ hội chém lợn tế Thánh liên quan đến tín ngưỡng phồn thực. Người dân nơi đây cho rằng máu lợn trong lễ tế Thánh tượng trưng cho sự sung túc, khả năng sinh sản, sức sống tràn trề, mùa màng bội thu. Vì vậy họ mang tiền, dây cột gia súc, nông cụ ra thấm máu để cầu may.
Lễ hội chém lợn tế Thánh cũng gắn liền với truyền thống thượng võ của một dân tộc luôn phải chống ngoại xâm để giữ nước.
Trình thức lễ hội diễn ra như sau: giữa nhà tiền tế đặt hai cũi lợn phủ nhiễu điều. Quan đám vào trong đình làm lễ Thánh xong, lấy hai con dao thờ trong đó đưa cho hai thanh niên được lựa chọn trong hai giáp. Hai thanh niên này bước lên trước hương án làm lễ xong rồi lùi về, mỗi thanh niên cầm một dao đứng bên một cũi lợn. Hiệu lệnh lễ chém lợn bằng trống, chiêng vừa dứt thì các quan mở đám nhiễu điều phủ cũi, khéo lừa cho lợn ra khỏi cũi.
Khi lợn mới thò ra khỏi cũi cái đầu và hai chân trước thì bị chém. Phải chém một nhát đứt đôi lợn. Nhát chém phải cắt ngang thân lợn ngay sau hai chân trước, không được đứt lòng lợn, không được làm bẩn tiết, như thế mới “chuẩn”.
Chém xong lợn, hai thanh niên cầm dao lên lễ cáo Thánh và trao trả dao cho quan đám. Lợn chém xong được lột da ném vào nồi nước sôi đặt ngay đó. Đợi cho thịt chín, người ta vớt lên lễ Thánh. Sau khi lễ xong, thịt lợn chia đều cho dân, để mọi người được phát tài phát lộc quanh năm.
Muốn chém được lợn như vậy, các giáp phải chọn những thanh niên khoẻ mạnh, dũng cảm và đã tập luyện bằng cách chặt chuối. Luyện chém khoẻ và chính xác: chém đứt đôi, đúng vạch đã định, lần lượt từ cây chuối nhỏ đến cây chuối lớn cho thật thành thục để vào lễ hội chém lợn tế Thánh.
