Tục cúng hồn lúa ở người Chơ-ro Đồng Nai (Số 99/2007)

Tộc người Chơ-ro là cư dân có mặt sớm trên vùng Đồng Nai. Theo các nguồn sử liệu, trước khi lưu dân Việt đến Đồng Nai khẩn hoang lập nghiệp vào thế kỷ XVI, thì người Chơ-ro cùng các nhóm Cơ-ho, Xtiêng, Mạ đã cư trú và sinh sống ở đây.

Hiện nay, trên địa bàn Đồng Nai, người Chơ-ro có khoảng 11.000 dân, sống tập trung chủ yếu ở các huyện Vĩnh Cửu, Định Quán, Long Khánh, Xuân Lộc; một số sống rải rác ở hai huyện Long Thành và Thống Nhất. Tín ngưỡng nguyên thủy của dân tộc Chơ-ro là thờ đa thần và quan niệm mọi vật đều có linh hồn và một trong các thần được đồng bào coi trọng nhất là thần lúa ( yang pa- chú thích của DT&TĐ) hay hồn lúa.

Yang pa được người Chơ-ro cúng định kỳ hàng năm, thường trong khoảng từ tháng 2 đến tháng 3 âm lịch, vào những ngày đẹp trời, đêm có trăng. Đây là lễ hội lớn nhất của cộng đồng, để lại những dấu ấn về lễ nghi nông nghiệp. Lễ hội Yang pa thường kéo dài trong nhiều ngày đêm, mọi người đều tham dự và thầy cúng giữ vai trò chủ đạo trong các nghi thức.

Lễ vật cúng yang pa gồm: thịt gà luộc, thịt heo, rượu cần, những bông lúa, hoa quả và bánh. Rượu cần được làm trước đó nhiều ngày, điều quan trọng là gạo dùng làm rượu phải lấy từ rẫy của gia chủ, không được vay mượn hoặc mua. Ngoài lễ vật cúng, người Chơ-ro còn làm một cây nhang bằng tre dài trên 1m. Phía ngọn phình ra hình cái rọ tượng trưng cho bông lúa lớn. Đầu cây có bốn tia ra được uốn rất đẹp, hai tia tượng trưng cho chim chèo bẻo (biểu tượng cho sự mạnh mẽ, khôn ngoan), hai tia tượng trưng cho lồng gà (hình ảnh thể hiện cúng yanghàng năm của gia đình). Bàn thờ cúng có ba tầng được làm bằng cây rừng và tre, gắn vào vách trên phần nhà sàn chính. Trước bàn thờ đặt ché rượu cần. Người gọi yang thường là người lớn, có uy tín trong nhà.

Ngoài ra, họ còn làm một cây nêu. Cây nêu cúng yang pa được chuẩn đã khá công phu, làm trong khoảng một tuần lễ. Cây nêu làm từ cây vàng nghệ, thân được buộc lá dứa tạo hoa văn bằng cách hun khói từ đầu chai. Ngọn của cây nêu tạo hình bông lúa lớn, phía trên gắn chùm lúa nhiều hạt và bốn tia tỏa ra bốn hướng. Các tia gắn lông chim chèo bẻo và lông gà. Cây nêu được trồng trước sân nhà sàn trong nhiều ngày trước khi lễ cúng diễn ra. Phía dưới gốc nêu buộc các con vật hiến tế như gà, heo...

Lễ cúng yang được bắt đầu vào buổi trưa, thường sau khi mọi việc chuẩn bị hoàn tất, mọi người tham dự đông đảo. Trước khi vào nghi thức cúng chính thì người phụ nữ lớn tuổi trong nhà mang gùi lên rẫy chặt lấy ngọn mía, thân chuối non, trái bầu khô, những bông lúa (để lại sau mùa thu hoạch) đem về nhà. Nghi thức này gọi là rước hồn lúa. Những lễ vật ấy được đem về bài trí trên bàn thờ và nơi để nhang. Lúc này, những con vật hiến tế được đem làm thịt để lấy huyết bôi lên cây nhang bài trí trên bàn thờ.

Người gọi yang ngồi trước ché rượu cần, hướng về bàn thờ đọc lời khẩn trình. Nội dung lời khấn chủ yếu trình bày lễ cúng, cảm tạ thần linh, tổ tiên đã phù hộ trong mùa vụ qua và cầu xin được tiếp tục phù hộ cho đợt mùa sắp tới. Người đọc lời khấn vừa đọc vừa bước đến bàn thờ dâng lễ vật lên mời thần linh chứng giám. Sau đó người gọi yang đi đến nhà kho đựng lúa, người phụ giúp mang lễ vật đi theo. Trên mâm lễ có cây nhang đã được bôi huyết những con vật hiến tế. Mọi người tham dự đi theo. Lễ vật bày hẳn trên lúa và bắt đầu nghi thức gọi yang pa.

Khi cúng xong, mọi người trở lên nhà sàn chính để dự tiệc. Thức ăn cho ngày cúng được bày ra để đãi khách như: cơm lam, củ mì, củ chụp, củ nần nướng, thịt các con vật tế, rượu cần. Người phụ nữ lớn tuổi nhất trong gia đình uống rượu cần trước, sau đó mới mời khách theo thứ bậc tuổi tác. Trong thời gian dự tiệc, cồng chiêng nổi lên với các giai điệu hội hè. Mọi người nhảy múa, hát những bài ca của cộng đồng.

Đêm xuống, trước sân nhà sàn, người Chơ-ro đốt lửa và ngày hội cúng được tiếp tục trong một không khí náo nhiệt. Nhiều người nhảy múa, ca hát đi xung quanh cây nêu và đống lửa. Các nhạc cụ dân tộc Chơ-ro như đàn tren, kèn môi, kèn lúa, cồng chiêng được những người lớn tuổi thi nhau tấu nhạc theo thứ tự. Mọi người vui hòa trong không khí hội với men rượu cần cho đến khi đống lửa tàn.

Lễ hội cúng yang pa là một nét sinh hoạt văn hóa rất độc đáo của người Chơ-ro, góp phần làm đa dạng di sản văn hóa phi vật thể của cộng đồng các dân tộc người ở Đồng Nai nói riêng và miền Đông Nam Bộ nói chung.