Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam
Thứ bảy, 15/10/2005 22:39 (GMT+7)

Từ Chi, gương mặt lớn của ngành dân tộc học Việt Nam

Trong buổi lễ khai mạc trưng bày "Từ Chi-nhà dân tộc học" nhân kỉ niệm 10 năm ngày mất của ông tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam vào ngày 10-10-2005, trước đông đảo khách mời và bạn hữu, gia đình Từ Chi, GS-TS Phạm Đức Dương (một người bạn vong niên của Từ Chi) đã xúc động phát biểu: "Tưởng niệm về anh Từ có bao nhiêu điều phải bộc bạch, vì cuộc đời anh là cả một thế giới thánh thiện, một di sản quý giá. Chính con người ấy đã toả sáng và chinh phục những ai có dịp gặp anh".

Nguyễn Từ Chi (1925-1995), đương thời được biết đến là một nhà dân tộc học, dịch giả, biên tập viên và là một người thầy đáng kính. Tuy nhiên, ông được giới khoa học trong và ngoài nước ngưỡng mộ trước hết qua những công trình dân tộc học tạo nhiều tiếng vang, đặc biệt nhất là cụm công trình đã được Nhà nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh: "Cơ cấu tổ chức của làng Việt cổ truyền ở Bắc bộ", "hoa văn Mường", "hoa văn các dân tộc Gia-rai, Ba-na", "Người Mường ở Hoà Bình". Từ Chi khám phá vũ trụ luận Mường và tìm ra mối liên hệ lịch sử giữa hoa văn cạp váy Mường ngày nay với hoa văn trên trống đồng Đông Sơn, với cái gốc của người Việt-Mường, từ đó ông nhìn ra toàn bộ Đông Nam Á. Ông soi sáng các mối quan hệ cực kì rối rắm trong xã hội nông thôn người Việt, khiến có thể hiểu được sự vận hành vốn phức tạp của văn hoá làng xã. Ông là người có công phát hiện ra tổ chức "giáp" từ đó lột tả tinh thần dân chủ xã hội xưa còn được phản ánh trong đời sống đương thời ở làng Việt... Những nghiên cứu sắc sảo, uyên thâm, giàu giá trị khoa học kinh điển ấy là duyên nợ cuộc đời Từ Chi, cũng là dòng máu của truyền thống gia đình luôn cuộn chảy trong ông.

Từ Chi vốn xuất thân trong một gia đình "cự tộc" họ Nguyễn Chi nổi danh ở đất Can Lộc-Hà Tĩnh. Bố ông là Nguyễn Kinh Chi, chú ruột ông là Nguyễn Đổng Chi đều là hai nhà dân tộc học, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian có tiếng tiên phong ở nước ta ảnh hưởng theo lối tư duy phương Tây. Thuở nhỏ, Từ Chi được nuôi dạy chu đáo, được gia đình gửi ăn học cùng với các học sinh con em quan chức Pháp tại trường Thiên Hựu ở Huế. Có lẽ đấy là thời gian rất quý để sau này ông nói tiếng Pháp rất "thoải mái", đọc sách Pháp nhiều, thảo luận với nhiều nhà dân tộc học nổi tiếng của Pháp, thuyết trình tại Pa-ri bằng chính tiếng Pháp về các chuyên đề dân tộc học Việt Nam, viết bài nghiên cứu bằng tiếng Pháp đăng tải trên các tạp chí lớn trên thế giới. Khi Tổng thống Pháp Giắc Si-rắc đến Hà Nội thăm Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Ông chỉ nhắc đến hai người Việt Nam là Nguyễn Văn Huyên, Nguyễn Từ Chi và coi Từ Chi là "gương mặt lớn của dân tộc học Việt Nam". Còn vị GS Dân tộc học lừng danh người Pháp là Gioóc-giơ Công-đơ-mi-nát, người bạn thân thiết 20 năm cuối đời của Từ Chi từng nhận xét, Từ Chi là một nhà bác học lớn của Việt Nam thế kỷ XX, "Từ Chi mang sẵn trong mình phẩm chất của một con người thực địa. Nhà nghiên cứu độc đáo này, đầy tính độc lập, đầy tài năng..."

Cuộc đời đôi khi lắm nghịch cảnh! Cũng vì thế mà sinh thời Từ Chi ít được để ý ngoại trừ vài người bạn thân, những thế hệ học trò và một số nhà khoa học lớn trên thế giới hoặc trong nước. Từ Chi tự nhận cho mình một lối sống cực kì bình dị, dân dã. Ông luôn thể hiện khí chất khoan dung độ lượng và tinh thần nhẫn nại của một nhà khoa học, sự mẫu mực trong sáng của một người thầy, sự chí tình chí nghĩa của một người bạn và dành một tình yêu lớn cho người yêu-người vợ. Cuộc sống dù luôn nhiều gian khó nhưng Từ Chi luôn có cốt cách riêng, không màng danh lợi, chức quyền, không cầu vinh cầu tài, không lên mặt với bất kì ai. Nhiều nhà khoa học danh tiếng cùng thời hay những thế hệ học trò đều khâm phục ở ông đức tính khiêm nhường. Họ chưa hề thấy ông chê bai một ai. Bất kì ai trong ngành dân tộc học, kể cả những sinh viên mới ra trường ông đều nhất mực tỏ ra là người giàu lòng nhân ái. Ông tận tâm truyền nghề dân tộc học một cách say sưa, chỉ bảo trực tiếp từng người hoăc từng nhóm nhỏ khi thì ở Hà Nội lúc thì trên thực địa. Từ cách quan sát, thăm hỏi tới cách ghi chép, phác họa, phân tích xâu chuỗi các vấn đề cho đến cách viết một bài nghiên cứu, ông đều rất chu đáo. PGS-TS Ngô Văn Doanh, người học trò của ông hồi tưởng:"Thầy Từ Chi luôn giành sự quan tâm đặc biệt đến học trò. Những học trò ở xa, thầy dành thời gian viết thư trả lời cặn kẽ và luôn đưa ra những kiến giải thực tế, lý thú!"

Từ Chi được thế giới nhắc đến như là một nhà dân tộc học điền dã mẫu mực, có phương pháp điền dã vừa kinh điển vừa đời thường, cách tiếp cận, cách nhìn về địa bàn trong điền dã như nhập thân vào quần chúng với lối ghi chép tỉ mỉ, chi tiết, rõ ràng. Ông say mê và bền bỉ nghiên cứu vùng người Mường hàng chục năm để thu thập tư liệu theo một chu kì nông nghiệp và một vòng quay của đời sống cộng đồng. Lí lẽ của ông là họ gần gũi với người Việt, vùng văn hoá Hoà Bình gần với Hà Nội nên có thể đi xe đạp đến, thậm chí là đi bộ. Từ Chi học tiếng địa phương, trò chuyện với người dân khiêm tốn, trân trọng tạo được mối quan hệ thân thiết trong lòng họ. Vì thế, ông được họ nuôi hàng tháng trời, có thể viết những mô tả chi tiết ngay trên thực địa. Ông cũng chính là người đi đầu trong việc thực hiện "trao giọng nói cho người dân", đề cao chủ thể và quan điểm bản địa. Ông cho rằng: "Dân tộc học là học dân", và ông tự bạch: "Trong túi mình lúc nào cũng phải có 4 thứ: một bản thảo đang viết, một quyển sách đọc dở, một bài biên tập chưa xong, một bản dịch chưa hoàn thành. Có như vậy, ở đâu mình cũng được làm việc, chán việc này có thể chuyển qua việc khác".

Đã 10 năm kể từ khi "nhà bác học" Từ Chi đi về cõi vĩnh hằng. Con người, cuộc đời, nhân cách và sự nghiệp nhiều đóng góp cho khoa học của ông đáng được người đời nể trọng và toả sáng cùng thời gian. Cuộc trưng bày "Từ Chi-nhà dân tộc học" là nén hương thơm ngát tưởng nhớ thành kính về ông. Đấy là dịp để bạn hữu, gia đình và đặc biệt là lớp trẻ ngày nay được dịp hiểu, trân trọng và tôn vinh sự nghiệp khoa học của một con người, một nhà dân tộc học xuất sắc của Việt Nam thế kỷ XX.

Nguồn: Quandoinhandan 14/10/2005

Xem Thêm

Tin mới

VUSTA tổng kết 15 năm triển khai Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS
Ngày 12/11/2026, tại Quảng Ninh, Ban Quản lý dự án VUSTA - Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS tổ chức tổng kết dự án giai đoạn 2024-2026, đồng thời nhìn lại toàn bộ chặng đường hoạt động giai đoạn 2011-2026. Sự kiện đánh dấu 15 năm VUSTA đóng vai trò là cầu nối chiến lược, gắn kết cộng đồng cùng hệ thống y tế công của Việt Nam trong công tác phòng, chống dịch bệnh.
Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38: Lần đầu tiên trao 02 giải Đặc biệt, ghi nhận 312 đồ án dự thi
Sáng 15/11, tại Hà Nội, Lễ trao Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38 năm 2026 được tổ chức nhằm vinh danh những đồ án xuất sắc thuộc lĩnh vực Kiến trúc - Xây dựng. Mùa giải năm nay ghi nhận số lượng tham dự cao kỷ lục với 312 đồ án đến từ 29 trường đại học trên cả nước. Đặc biệt, lần đầu tiên trong lịch sử 38 năm tổ chức, Giải thưởng trao hai giải Đặc biệt cho những đồ án có chất lượng nổi bật.
Bắc Ninh: Hội thảo Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ
Ngày 12/11, Liên hiệp các Hội Thành phố đã phối hợp Cục Sở hữu trí tuệ- Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội thảo “Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ thúc đẩy hoạt động nghiên cứu phát triển và đổi mới sáng tạo trong các trường đại học, cao đẳng trên địa bàn Thành phố Bắc Ninh”.
Đắk Lắk: Phát huy giá trị rừng và biển trong phát triển kinh tế xã hội của tỉnh
Việc hợp nhất tỉnh Đắk Lắk và tỉnh Phú Yên đã hình thành một không gian phát triển mới, kết nối vùng cao nguyên với duyên hải, kết nối đại ngàn với Biển Đông. Đây không chỉ là sự thay đổi về địa giới hành chính mà còn mở ra cơ hội tổ chức lại không gian phát triển, khai thác và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực tự nhiên, văn hóa và con người.
Đẩy mạnh giáo dục STEM, tạo nền tảng phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tại An Giang
Ngày 12/11, Liên hiệp Hội Việt Nam phối hợp với Liên hiệp Hội tỉnh An Giang tổ chức Hội thảo “Đẩy mạnh giáo dục STEM để phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tỉnh An Giang”. Hội thảo có sự tham dự của lãnh đạo Liên hiệp Hội Việt Nam, đại diện Liên hiệp Hội các tỉnh, thành phố, các cơ quan sở ngành đại phương, trường đại học, cán bộ quản lý giáo dục và đông đảo thầy cô giáo trên địa bàn tỉnh.
Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với hành trình gìn giữ di sản Kinh Bắc
Nhân dịp kỷ niệm Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), sáng 12/12 tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc (trực thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) đã phối hợp với Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với Di sản văn hóa dân tộc”.