Trường Trung học kháng chiến Chu Văn An

Đây là một trong những trường trung học xây dựng trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, đã trở thành nơi đào tạo nhiều nhân tài cung cấp cho mọi ngành hoạt động trong kháng chiến cũng như trong công cuộc xây dựng đất nước sau này.

Sau ngày toàn quốc kháng chiến, đầu năm 1947, các cơ quan Chính phủ đã an toàn chuyển lên chiến khu Việt Bắc. Coi trọng công tác giáo dục, ngày 29 - 5 - 1947, Bộ Quốc gia Giáo dục đã ra Nghị định số 145 NĐ thành lập trường Trung học Kháng chiến, trường Trung học Chuyên khoa đầu tiên của nước Việt Nam DCCH khai giảng sau ngày toàn quốc kháng chiến.

Học sinh trường Bưởi thời Pháp thuộc.

Giáo sư Trần Văn Khang, một thầy giáo dạy sử cũ của trường Bưởi - ChuVăn An, vừa lên Việt bắc, được chỉ định là hiệu trưởng. Đội ngũ giáo viên nhà trường gồm các thầy Trần Văn Giáp, Phạm Văn Bảng, Nguyễn Thị Thục Viên, Nguyễn Thạc Cát, Nguyễn Văn Chiển, Vũ Huyền, Đoàn Hựu, Vũ Trường Dự, Ngô Thúc Lanh, Lê Kim Chung, Đặng Quốc Quân, Nguyễn Thị Thứ, Dương Trọng Bái, Phạm Văn Hoàn.... Nhiều thầy đã từng có nhiều năm giảng dạy ở trường Bưởi, cô giáo Nguyễn Thị Thục Viên là đại biểu Quốc hội khoá I.

Trường được xây dựng trên một khu đồi chè tại thôn Đào Giã, xã Đông Lĩnh, huyện Thanh Ba tỉnh Phú Thọ.

Học sinh trường Chu Văn An trong kháng chiến chống Pháp.

Trường có các lớp đệ nhất, đệ nhị, đệ tam chuyên khoa, được phân làm 3 ban: Toán, Văn học và Vạn vật. Ban nào cũng đều học cả hai ngoại ngữ Pháp và Anh.

Được Bộ Quốc gia Giáo dục ở gần chỉ đạo, trường đã nhanh chóng có được một hệ thống sách giáo khoa do các giáo viên trực tiếp biên soạn và một số học sinh viết trên đá, mài mực in thành sách học gọi là in litô. Hệ thống sách này đã bảo đảm học tập trong trường và gửi biếu các trường bạn. Giáo sư Nguyễn Như Kontum, Vụ trưởng Vụ Trung học vẫn về trường kiểm tra, giúp đỡ, hàng năm vẫn làm Chủ tịch Hội đồng Thi Quốc gia các kỳ th tốt nghiệp cuối khoá. Giáo sư Nguyễn Khánh Toàn, Thứ trưởng Bộ Giáo dục, Giáo sư Trần Văn Giàu... đã nhiều lần đến trường giảng các bài triết học, chính trị.

Bia kỷ niệm đặt tại nền trường cũ ở thôn Đào Giã, huyện Thanh Ba, tỉnh Phú Thọ.

Bản “ Báo cáo tổng kết 1000 ngày Kháng chiến của Bộ Q.G.G.D gửi Phủ Thủ tướng” trong hồ sơ 2659 (lưu tại Cục Lưu trữ Nhà nước) có ghi:

“ Ngoài việc học, học sinh trường Kháng chiến Chu Văn An ở Phú Thọ còn tham gia vào công việc tăng gia sản xuất, khai khẩn một khu vực đến 60 mẫu đất, cấy được 10 mẫu lúa lốc, giồng ngót 5 vạn gốc sắn, kết quả rất khả quan”.

Thầy hiệu trưởng Trần Văn Khang đã thực sự thương yêu học sinh hết lòng, bỏ tiền riêng mua một khu đồi chè, lấy tiền thu hoạch chè để thêm tiền bổ sung vào số học bổng, nuôi học sinh đủ tiền ăn học. Toàn trường đã thân mật gọi thầy bằng một cái tên trìu mến: “Ba Khang”.

Kỷ niệm 60 năm trường Trung học chuyên khoa kháng chiến Chu Văn An (1947 - 2007) ngày 14 - 4 - 2007.

Cuối cùng, hầu hết học sinh trường Trung học kháng chiến đã nhập ngũ vào các đơn vị Pháo binh, Công binh... đi học các trường Không quân, Thuỷ quân...

Số thày, trò ở lại trường, ít lâu sau chuyển thành lập Trường Sư phạm trung cấp, sau Khu Học xá Trung ương, học bên Trung Quốc.

Những ngày trên chiến khu Việt Bắc từ đầu năm 1947 đến 1950, anh chị em học sinh thường hát bài Trường Trung học Kháng chiến Chu Văn An nhịp điệu hùng mạnh với những lời “động viên” hoành tráng:

Kìa xem ChuVăn An, từ xưa nêu cao gương sáng ngời , ta học sao sánh kịp với Người...

Nuốt hận về vùng rừng, gắng học noi gương người xưa quyết thề: dù gặp nhiều nguy biến chớ lui.

... Cố tiến! Cố tiến! Hỡi anh em học sinh trường Trung học Kháng chiến...

... Anh em ta cố học, cố hành, Để nghìn đời nức tiếng thơm danh.

Anh chị em nhớ đến từng câu trong bài hát để nhắc nhau nỗ lực học tập.

Trưởng thành từ “Vườn ươm: ấy (“ Vườn ươm” là tên tờ báo viết tay của trường Trung học Kháng chiến Chu Văn An) sau này nhiều học sinh của trường đã trở thành những nhà khoa học, kỹ thuật, nhà giáo, bác sĩ, nghệ sĩ, cán bộ quân đội... được nhiều người biết như: Giáo sư Bộ trưởng Đỗ Quốc Sam, các thứ trưởng Nghiên Chưởng Châu, Phạm Quốc Tường: Anh hùng Lao động - Thầy thuốc Nhân dân, Giáo sư Tiến sĩ Phan Chúc Lâm, Trần Đỗ Trinh, Tạ Long; Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Đình Nghi, Nhà giáo Nhân dân, Giáo sư Tiến sĩ Nguyễn Hưng Phúc; Giáo sư Tiến sĩ Nguyễn Trường, các hoạ sĩ Lưu Công Nhân, Trần Thục Phi, nhà giáo Nguyễn Đăng Mạnh, Lê Diễm Tuyết, Đinh Tích Quân, cùng khá nhiều Nhà giáo Ưu tú, Thầy thuốc Ưu tú, hiệu trưởng, phó hiệu trưởng nhiều trường Đại học... không chỉ trong khắp miền đất nước mà còn trên cả một số nước châu Âu, châu Mỹ khác.

Hàng năm, anh chị em cựu học sinh trường Trung học chuyên khoa Kháng Chiến Chu Văn An vẫn vui vẻ tổ chức những buổi gặp mặt thân thiện, mời các thầy cô giáo cũ đến dự, có năm một số bạn đang sống ở nước ngoài cũng về, cùng nhau ôn lại những câu chuyện hồn nhiên trong sáng thời “ vượt khó học tập”, thời: “ Thương nhau chia củ sắn lùi, Miếng sơm sẻ nửa, chăn sui đắp cùng”.

Nhà giáo Nhân dân, Giáo sư Nguyễn Văn Chiển, người thầy giáo trường Trung học Kháng chiến ChuVăn An những năm tháng trên Việt Bắc, trong những lần gặp mặt hàng năm với các học sinh cũ của mình thường tâm sự.

“ Nhớ lại những năm tháng ở trường Trung học Kháng chiến Chu Văn An, trong điều kiện cuộc kháng chiến lâu dài của chúng ta đang ở giai đoạn khó khăn nhất, thầy trò chúng ta sau này trưởng thành tốt.

Thực tế đã chứng tỏ trường Trung học Kháng chiến Chu Văn An là một trong những mẫu mực thành công tốt đẹp của nền giáo dục nước ta”.

Nguồn: Xưa & Nay, số 303, 3 - 2008, tr 19