Trí thức cần được tin cậy
Mỗi lần nghe nói đến ở đâu đó trên đất nước thất thoát hàng triệu USD, hàng chục tỷ đồng, không riêng gì tôi mà ai cũng thấy hết sức xót xa. Cách đây nhiều năm tôi may mắn được Thủ tướng Chính phủ cấp cho 1 triệu USD để xây dựng Bảo tàng Giống chuẩn vi sinh vật (VTCC). Mặc dầu chỉ giải ngân được có 700 nghìn USD, nhưng chúng tôi cũng có được thiết bị phân tích AND và hàng năm đã có thể công bố được nhiều chủng vi sinh vật hoàn toàn mới đối với khoa học. Chúng tôi tham gia vào Hội Vi sinh vật học quốc tế (IUMS) và Liên hiệp các Bảo tàng giống Thế giới (WFCC). Chúng tôi cũng đã là thành viên của Tổ chức Nghiên cứu vi sinh vật của các nước châu Á (ACM) và nhận trực tiếp được nguồn tài trợ cả về thiết bị lẫn chuyên gia của Nhật Bản. Tuy đã lớn tuổi, nhưng tôi vẫn mạnh dạn đề xuất với Thủ tướng Chính phủ cho phép nâng cấp Trung tâm Nghiên cứu Công nghệ sinh học của Đại học Quốc gia Hà Nội thành Viện Vi sinh vật học và Công nghệ sinh học. Rất mừng là tháng 5 - 2007 đã được Chính phủ cho quyết định thành lập. Chúng tôi rất hy vọng vào dự án này và đang cố gắng hoàn thiện nhiều công trình nghiên cứu về chế biến rác đô thị, sản xuất chế phẩm xử lý môi trường nuôi tôm an toàn, chế phẩm Probiotic phục vụ chăn nuôi, chế phẩm Men Taq Polymerase thay thế nhập khẩu, chế phẩm nấm chống ung thư… Sau khi tiếp nhận đợt đầu tư chiều sâu mới của Chính phủ chúng tôi sẽ xây dựng phân xưởng sản xuất thử tại vị trí mới trên Hòa Lạc của ĐHQGHN. Bước đầu chúng tôi đã thu hút được một số tiến sĩ trẻ tốt nghiệp từ các nước phát triển trở về làm việc và đã ký được hợp đồng với Đại học Liège của Bỉ để cùng đào tạo thạc sĩ ngay tại Hà Nội cho ba nước Đông Dương.
Rõ ràng mong muốn của trí thức là có điều kiện cống hiến, chứ không phải chủ yếu là đòi hỏi điều kiện đãi ngộ. Khi các phòng thí nghiệm đã được trang bị tốt thì chúng ta đủ điều kiện để thu hút các tiến sĩ trẻ trở về quê hương sau khi tốt nghiệp tại nước ngoài. Nhiều người có tâm sự là nếu họ ở lại làm việc ở nước ngoài, họ sẽ có mức lương hàng nghìn USD/tháng nhưng làm việc trong nước có nhiều niềm vui khác, trong đó có niềm vui rất lớn là được đem tri thức cống hiến ngay cho nhân dân mình, Tổ quốc mình. Tôi cho rằng yêu cầu cần có mức lương thoả đáng để đãi ngộ trí thức Việt Nam trong giai đoạn hiện nay là vừa không khả thi, vừa không hợp lý. Vì anh tự coi mình là giỏi giang, vậy tại sao lại không nuôi sống được mình? Anh có trình độ làm ra sản phẩm mới, thế vì sao không nuôi sống được đơn vị mình?
Kinh nghiệm của các viện nghiên cứu ở Trung Quốc mà tôi đã có nhiều dịp khảo sát cho thấy: Bước đầu Nhà nước hoặc doanh nghiệp hỗ trợ đầu tư đủ tầm, sau đó một thời gian họ tự nguyện cắt quỹ lương, nhưng vẫn có thể trả lương rất cao nhờ vào khả năng nghiên cứu và chuyển giao kỹ thuật của mình.
Vấn đề cấp bách hiện nay là Nhà nước phải tìm ra được các nhà trí thức có đủ trình độ và đủ nhiệt huyết để trao vào tay họ những nhiệm vụ cụ thể, đồng thời tạo điều kiện cho họ có thể tự tập hợp cán bộ, tự tổ chức nghiên cứu và sản xuất thử. Chúng ta đã có 40 - 50 năm theo dõi hoạt động của các trí thức, lẽ nào đến nay vẫn không tìm được ai để trao ngọn cờ vào trong tay họ, tạo điều kiện cho họ phát huy hết trí tuệ và sức lực của mình để làm tốt nhiệm vụ được trao.
Vì một hoàn cảnh lịch sử rất đặc biệt, chúng ta hiện có rất nhiều trí thức gốc Việt đang làm việc tại các trung tâm khoa học và công nghệ phát triển nhất trên thế giới. Họ chiếm tới con số hàng trăm ngàn người, số đông trong đó vẫn nặng lòng với quê hương và mong muốn được góp phần xây dựng đất nước. Tuy nhiên, họ nhìn vào các điều kiện làm việc của trí thức trong nước và sự quan tâm của chúng ta với trí thức mà e ngại chưa muốn đầu tư trí tuệ về quê hương. Khi tạo điều kiện làm việc tốt hơn cho trí thức trong nước, chính là tăng sự thu hút đối với trí thức Việt Nam ở nước ngoài. Bởi vì họ đã là những người thành đạt, đã có cuộc sống dư dật ở nước ngoài, nếu họ có về nước là với ước nguyện được cống hiến nhiều hơn là ước nguyện để làm giàu. Nghị quyết 36/NQ-TW của Bộ Chính trị đã chỉ rõ nhiệm vụ: “Hoàn chỉnh và xây dựng mới hệ thống chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài, phát huy sự đóng góp của trí thức kiều bào vào công cuộc phát triển đất nước. Xây dựng chế độ đãi ngộ thoả đáng đối với những chuyên gia, trí thức người Việt Nam ở nước ngoài có trình độ chuyên môn cao, có khả năng tư vấn về quản lý, điều hành, chuyển giao công nghệ, kỹ thuật cao cho đất nước, góp phần phát triển nền văn hoá, nghệ thuật của nước nhà”.
Để Nghị quyết Hội nghị Trung ương 7 sắp tới sát với thực tiễn cuộc sống, theo tôi trước hết chúng ta cần tin cậy và tạo điều kiện cho các chuyên gia có trình độ cao trong nước để họ có thể phát huy hết sức lực và tâm trí của mình trong công tác đào tạo thế hệ chuyên gia trẻ trong sự nghiệp phát triển khoa học - công nghệ, nhất là đối với lĩnh vực đang được coi là mũi nhọn.
