Trí thức, anh là ai?

Karl Marx chú trọng tính chiến đấu của trí thức, đấu tranh cho sự tiến bộ của xã hội: “Trí thức là những người có đủ trí thức để quan tâm và có chính kiến riêng đối với các vấn đề của xã hội, nên họ phải là những người phê bình không nhân nhượng những gì đang hiện hữu, không nhân nhượng với nghĩa rằng họ không lùi bước trước kết luận của chính quyền hoặc trước xung đột với chính quyền, bất cứ chính quyền nào”.

Người trí thức phải dũng cảm nói lên ý kiến của mình, đấu tranh cho tự do, dân chủ, bình đẳng, công bằng xã hội, hạnh phúc của nhân dân. Trí thức phải trung thực, độc lập, sáng tạo, tự chủ, góp sức mình cho sự nghiệp phát triển của đất nước, phải có tinh thần phê phán hiện trạng, có tinh thần dấn thân. Người trí thức có thể đóng góp bằng những suy nghĩ thấu đáo về các vấn đề chung của nhân loại và tác động của xã hội đến chính sách.

Người trí thức cũng là người có tư cách dẫn đường cho văn hóa, cho học thuật, kiến tạo tinh thần dân tộc, có trách nhiệm hướng dẫn đời sống tinh thần của xã hội. Người trí thức không bao giờ mất vai trò của họ, chừng nào mà nhân dân còn muốn được hướng dẫn “sống như thế nào”. Nhân loại ngày càng có nhiều vấn đề cần sự hướng dẫn của trí thức. Thế giới đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng về kinh tế, văn hóa, xã hội, chủng tộc, tôn giáo, cạn kiệt tài nguyên, thay đổi khí hậu… cần những trí thức trình độ cao, có bản lĩnh, cùng chung sức tìm giải pháp cho đất nước mình và cho nhân loại.

Trong thời đại kinh tế tri thức ngày nay xuất hiện khái niệm công nhân tri thức(knowledge worker), đó là những người có trình độ học vấn và chuyên môn cao, có năng lực sáng tạo, dùng tri thức để tạo ra sản phẩm trí tuệ (như phần mềm, công nghệ mới, công nghiệp nghệ thuật – creative industry…) hoặc trí tuệ hóa, đưa tri thức, công nghệ cao vào sản phẩm truyền thống làm tăng gấp bội giá trị. Ở các nước phát triển, giá trị do tri thức tạo ra chiếm trên quá nửa (khoảng 55%) tổng GDP, chủ yếu là do công nhân trí thức tạo ra, công nhân trí thức chiếm khoảng 30% đến 40% lực lượng lao động. Công nhân trí thức khác với công nhân áo trắng ở trình độ trí thức, khả năng sáng tạo và biến tri thức thành giá trị. Ở nước ta ngày nay cũng đã có công nhân trí thức. Theo đà công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển kinh tế tri thức, số công nhân trí thức sẽ tăng nhanh, họ là công nhân đã trí thức hóa, họ cũng là trí thức. Công nhân trí thức là bộ phận chồng lên nhau của hai tập hợp: giai cấp công nhân và đội ngũ trí thức.

Trước kia, thường phân chia khu vực sản xuất và phi sản xuất, trí thức thường được xếp vào khu vực phi sản xuất! Đúng ra đó là khu vực sản xuất phi vật thể. Tài sản trí tuệ (phi vật thể) là tài sản có giá trị nhất, các ngành công nghiệp tri thức (hàm lượng khoa học và công nghệ rất cao) tạo ra giá trị nhiều nhất. Chính đội ngũ trí thức đã tạo của cải to lớn đó. Ngày nay vốn tri thức trở thành nguồn vốn quan trọng nhất để phát triển kinh tế và xã hội, đội ngũ công nhân trí thức là lực lượng chủ yếu để phát triển kinh tế tri thức; do đó vai trò người trí thức càng đặc biệt quan trọng.

* Trích tham luận của GS. Đặng Hữu về “xây dựng đội ngũ trí thức trong thời kỳ CNH, HĐH, hội nhập quốc tế”.