Thảm họa cá hoàng đế

Giữa trưa nắng gay gắt, dùng tay quệt dòng mồ hôi đang tuôn trào trên gương mặt sạm đen, ông Mười Te, một người dân sống lâu năm ở lòng hồ Trị An thổ lộ: “Thời gian đầu, mấy loài cá sống như trắm, mè... nhiều vô kể nhưng khoảng 2 năm trở lại đây thì vắng nhiều vì lòng hồ liên tục xuất hiện ngày càng nhiều loài cá lạ”.

“Ông hoàng” thống trị lòng hồ

Màu vàng nhạt, miệng rộng, hàm dưới nhô ra dài hơn hàm trên, thân thuôn dài cỡ 1 gang tay, trên lưng có 3 sọc và đuôi có chấm tròn như những chấm tròn ở đuôi công, “hoàng đế” là cách gọi của cư dân lòng hồ về một loài cá có tên khoa học là Cichia ocellaris (tên tiếng Anh là Peacock Bass), thuộc họ cá hoàng đế Cichlidea và bộ cá vược Perciformes. Các chuyên gia cho biết thường gặp cá hoàng đế ở vùng nước ngọt. Đây là loài sinh sản hữu tính, mỗi lần đẻ từ 2.000 – 3.000 trứng.

Trời về chiều, mây trắng lảng bảng trôi, trên chiếc bè con được kết nối từ những thân cây lồ ô, ông Mười Te chậm rãi kéo hơi thuốc rồi điệu nghệ khom mình vung tay lưới. Trước khi kéo lưới, ông tặc lưỡi “đảm bảo nếu dính cá, trăm phần trăm sẽ có hoàng đế”. Quả đúng như dự đoán của lão ngư, ngay lần kéo lưới đầu tiên, chúng tôi đã có cơ hội chiêm ngưỡng được “đại ca lòng hồ”. 3 con, mỗi con cỡ 3 đốt ngón tay, trọng lượng mỗi con xấp xỉ 500g, cả thảy hung dữ, phùng mang giãy đành đạch.

Muốn biết “hoàng đế nhiều cỡ nào”, theo chỉ dẫn của lão ngư, chúng tôi ra chợ Mã Đà. Để thuyết phục khách hàng, chị bán cá tên Hương đã không ngớt lời khen ngợi thịt cá hoàng đế. “Đặc sản lòng hồ đó” - chị nói: “Đem nấu canh chua thị thơm bá cháy, còn chiên xù nhậu khỏi chê”. Lời quảng cáo này khác xa với đánh giá: “Nghe hoàng đế oách vậy chứ thịt dở ẹc hà” của lão ngư Mười Te và Chín Sậu. Rảo quanh chợ, mới biết 1kg cá hoàng đế có giá 5.000 - 10.000 đồng tùy lớn nhỏ. Các chị hàng cá vui vẻ thổ lộ dạo này cá hoàng đế cát cứ ở chợ, mâm hàng cá nào cũng có bày bán loài này. Độ khoảng 2 - 3 giờ chiều, khi cánh ngư phủ dở chà (lưới) thì cá hoàng đế nhiều vô kể, còn nhiều hơn các loài cá khác được đánh bắt từ lòng hồ.

Những ngư phủ và chủ bè cá dọc sông La Ngà, tại khu vực lòng hồ Trị An mà chúng tôi gặp đều có chung nhận định: “Cá hoàng đế ngày càng nhiều”. Người thì nói: “hoàng đế là giống cực khỏe, nó sống trong nước nóng rất hay mà chịu lạnh cũng giỏi nhứt xứ”. Kẻ bảo: “khi bị dồn bắt, hoàng đế đúng là vận động viên maratông và nhảy cao số một. Nó phóng như bay và lúc bí đường thì quẫy mình vượt qua khỏi tay lưới siêu đẳng còn hơn cá rô phi”.

Hiểm họa

Nhiều nhà khoa học nhận định, cá hoàng đế được nhập lậu vào Việt Nam nhằm phục vụ dân chơi cá cảnh. Nguyên nhân của việc loài này xuất hiện tại lòng hồ Trị An có lẽ do ai đó phóng sinh như đã từng làm phước với loài cá lau kiếng hoặc cố tình “thả để gây đàn câu chơi” như lời kể của ông Bảy Chà. Vấn đề ở chỗ trong tương lai gần, nếu cá hoàng đế thống trị lòng hồ Trị An thì quả là đại họa.

Theo những tài liệu mà anh Phùng Mỹ Trung (Chi cục kiểm lâm Đồng Nai) thu thập được, cá hoàng đế được mô tả như một loài ăn thịt có đủ “năng lực” làm thay đổi hệ sinh thái nơi nó được du nhập. Năm 1973, để nghiên cứu ảnh hưởng của cá hoàng đế với các loài bản địa, người ta đã tiến hành thả chúng vào hồ Gutan (kênh đào Panama). Chỉ trong thời gian ngắn, “ông hoàng” đã hô biến 8 loài bản địa đặc trưng của lòng hồ và góp phần gia tăng số lượng các loài không phổ biến trước đó.

Khi đói, cá hoàng đế không từ loài thủy sinh nào nằm trong tầm ngắm của nó. Với tốc độ truy đuổi nhanh và bản năng hung dữ sẵn có, cá hoàng đế thực sự là hung thần với các loài cá nhỏ như mè đinh, cá trắng, cá lòng tong đá, cá trôi... Anh Trung phân tích: “Trong môi trường bản địa (ở Amazon), có những loài thiên địch làm giảm số lượng của cá hoàng đế. Đáng tiếc là lòng hồ Trị An không có khắc tinh của loài này nên chúng phát triển không giới hạn. Có khả năng loài này sẽ làm tuyệt chủng những loài cá bản địa ở lòng hồ”.

Như thảm họa các lau kiếng, cá chim trắng, ốc bươu vàng... cá hoàng đế thực sự là kẻ thù mới của môi trường hoang dã Việt Nam nói chung, lòng hồ thủy điện Trị An nói riêng. Hồ sẽ mất khả năng tự làm sạch của nguồn nước, nguy cơ mất cân bằng sinh thái ở lòng hồ là rất cao và hoàn toàn có thể xảy ra nếu ngay từ bây giờ, ngành chức năng từ địa phương đến trung ương không có biện pháp để trấn áp cá hoàng đế. “Với đà này, rồi có ngày các thế hệ con cháu chúng ta sẽ không biết cá chép, cá rô, cá lóc, cá lòng tong... là cá gì. Chúng chỉ biết các giống ngoại lai như chim trắng, lau kiếng, hoàng đế... Khi đó, nếu chuyện xảy ra thì mọi nỗ lực cứu nguy e đã quá muộn” - anh Trung bày tỏ.

Nguồn: Báo KH&ĐS, số 61 (1987), 20/7/2007, tr 15