Suy thoái tài nguyên nước: Nguy cơ nhãn tiền
Theo ông Nguyễn Tiến Đạt, Tổng Biên tập đặc san “Tài nguyên nước”, có 5 nguyên nhân chính dẫn đến suy thoái tài nguyên nước lưu vực sông (TNN LVS), đó là: gia tăng dân số nhanh; khai thác quá mức TNN và các tài nguyên liên quan; ô nhiễm nước ngày càng gia tăng; tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu; khâu quản lý (tổ chức bộ máy, quy hoạch LVS, chính sách và văn bản liên quan). Những nguyên nhân này đã khiến tình trạng suy thoái TNN LVS trở nên khá phổ biến.
Suy thoái cả về chất và lượng!
Theo Cục Bảo vệ môi trường, chất lượng nước 3 LVS Cầu, Nhuệ-Đáy, Đồng Nai-Sài Gòn đang bị ô nhiễm nghiêm trọng. Thậm chí có những đoạn sông thuộc 3 LVS trên đã “chết”, nhất là ở vùng hạ lưu. Trên sông Cầu, đoạn chảy qua TP Thái Nguyên bị ô nhiễm nặng, nước chứa nhiều hợp chất hữu cơ, chất rắn lơ lửng, dầu mỡ. Trên LVS Nhuệ-Đáy, các sông ở nội thành Hà Nội, sông Nhuệ từ thị xã Hà Đông đến thị xã Phủ Lý bị ô nhiễm rất nghiêm trọng. Trên LVS Đồng Nai-Sài Gòn, đoạn hạ lưu các sông Đồng Nai, Sài Gòn, Thị Vải tồn tại nhiều đoạn sông “chết”. Các LVS bị ô nhiễm nặng chủ yếu là do nước thải từ sinh hoạt, sản xuất công nghiệp, các làng nghề, bệnh viện, sản xuất nông nghiệp và thủy sản, chất thải rắn, khai thác khoáng sản...
Trong khi đó, theo Cục Thủy lợi (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn), mực nước sông Hồng đang ngày càng hạ thấp hơn vào mùa kiệt. Điều này chứng tỏ rằng TNN trên LVS Hồng cũng đang suy giảm về số lượng. Số liệu quan trắc vào mùa khô 2004-2005 cho thấy mực nước xuống tới mức 1,36m, mức thấp nhất trong vòng 100 năm qua. Vào mùa khô 2006-2007, mực nước xuống tới 1,12m, mức thấp nhất kể từ khi có trạm quan trắc trên sông Hồng.
Bà Nguyễn Thị Phương Lâm,chuyên gia quản lý tổng hợp TNN, cho biết, từ năm 1984 đến nay, lượng mưa trên lưu vực sông Cầu đã giảm đi 90mm mà không rõ nguyên nhân. LVS Cầu có bình quân 2.250 m3/người, xấp xỉ ngưỡng khan hiếm nước của thế giới (2.000 m3/người). LVS Đồng Nai-Sài Gòn cũng trong tình cảnh tương tự.
Thiếu nước cho mọi hoạt động!
Trong vài mùa khô gần đây, khi mực nước hạ lưu sông Hồng xuống quá thấp, sản xuất nông nghiệp và giao thông đường thủy đã bị ảnh hưởng nặng nề. Đã nhiều lần Chính phủ phải họp với các bộ, ngành liên quan để thống nhất việc mở cửa xả Nhà máy Thủy điện Hòa Bình nhằm nâng mực nước hạ lưu tới mức có thể bơm nước vào đồng phục vụ sản xuất nông nghiệp.
Tại buổi đối thoại, bà Đỗ Hồng Phấn,Trưởng ban Cố vấn VNWP, nói: Mực nước sông Hồng xuống thấp đã tác động nghiêm trọng đến các ngành dùng nước ở hạ du là thủy nông, giao thông thủy và ảnh hưởng sâu sắc đến dòng chảy, hệ thủy sinh và thủy sản trên sông.
Theo ông Nguyễn Tiến Đạt, trong tương lai, 3 đập lớn của Trung Quốc được xây dựng trên thượng nguồn sông Đà là đập Long Mạ cao 140m, đập Japudu cao 95m và đập Gelantan cao 113m sẽ được đưa vào vận hành với mục đích chính là phát điện. Chế độ vận hành của các hồ thủy điện này sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng tới hoạt động của các nhà máy thủy điện Sơn La, Hòa Bình và mực nước hạ lưu sông Hồng.
Những nghiên cứu khoa học đã khẳng định mối liên quan chặt chẽ giữa suy thoái về chất và lượng của nguồn nước mặt với suy thoái nước dưới đất. Khi nước dưới đất bị suy thoái, những bộ phận dân cư sống bằng nước giếng khoan và những thành phố sử dụng nước ngầm như Hà Nội sẽ phải đối mặt với nguy cơ thiếu nước sinh hoạt trầm trọng. Tình hình sẽ bi đát hơn trong xu thế dân số đang gia tăng cùng với tốc độ đô thị hóa cao.
Bà Nguyễn Thị Phương Lâm còn cho biết, trên LVS Vũ Gia-Thu Bồn, với ưu thế về địa hình của các dòng sông chính, Bộ Công nghiệp đã nghiên cứu và phê duyệt Quy hoạch tổng thể khai thác điện với sơ đồ 8 công trình thủy điện. Cùng với những đập thủy điện nhỏ khác, 8 công trình trên sẽ ảnh hưởng tới nguồn cấp nước sinh hoạt của TP Đà Nẵng và các hoạt động sản xuất nông nghiệp ở hạ lưu. Tuy nhiên, bà Lâm nhấn mạnh, vấn đề là ở chỗ Sở NN&PTNT của Quảng Nam và Đà Nẵng đều nói rằng họ không được thông báo về bản quy hoạch này!
Suy thoái tài nguyên nước trên các lưu vực sông trong tương lai gần sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng tới đời sống của hàng chục triệu người dân và mọi hoạt động sản xuất. Nếu không sớm có những hành động quyết liệt và biện pháp đột phá thì nguy cơ này sẽ ở ngay trước mắt.
