Sự tích cây nêu

Sau bao nhiêu cuộc giao chiến, Quỷ vẫn không thắng nổi trí thông minh của con người tức quá liền đòi thu lấy toàn bộ ruộng đất, không cho con người trồng cấy gì nữa. Phật thương Người đã bảo Người thương lượng với Quỷ để mua một miếng đất chỉ bằng chiếc áo cà sa. Nghĩ không đáng là bao nên Quỷ đã thuận lòng, đất trong bóng áo là của Người, còn ngoài bóng áo là của Quỷ. Khi người trồng cây tre, Phật đứng trên ngọn tung áo cà sa toả ra thành một miếng vải tròn, rồi hoá phép cho cây tre cao mãi. Bóng áo nhờ vậy ngày càng lan rộng, lấn nhanh vào đất của Quỷ, khiến chúng phải dắt nhau lùi mãi, cuối cùng chạy ra biển Đông.

Quỷ tập hợp lực lượng phản công chiếm lại đất. Biết Quỷ sợ máu chó, lá dứa, tơi, vôi bột nên Phật và Người đã sử dụng những thứ ấy là vũ khí. Quỷ thất bại, bị đày ra biển Đông. Chúng đã van xin Phật mỗi năm cho chúng vào thăm đất liền và phần mộ tổ tiên vài ba ngày, Phật thương tình cho.

Vì thế, hàng năm cứ đến tết Nguyên đán (dịp Quỷ vào đất liền), người dân lại trồng cây nêu để Quỷ không dám đến quấy nhiễu. Sự tích cây nêu diễn ra sinh động cuộc đấu tranh quyết liệt của con người chống lại những thế lực đen tối để giành quyền sống, quyền tự do cho mình. Qua đó, còn ngợi ca trí thông minh và tinh thần yêu lao động, khẳng định chiến thắng tất yếu của cái Thiện trước cái Ác.

Trên cành nêu có treo khánh đất nung, mỗi khi có gió rung thì phát ra tiếng kêu để Quỷ nghe thấy mà tránh xa. Trên ngọn nêu còn treo túm lá dứa, túm lông gà, cành đa, lá thiên tuế, những chiếc khánh và con cá bằng đất nung, cùng một tán tròn bằng tre nứa dán giấy đỏ. Có nơi còn treo thêm những chiếc đèn lồng, đèn xếp hoặc vài xếp tiền vàng mã. Cành đa tượng trưng cho điều lành và tuổi thọ. Tiền vàng mã để cầu tài cầu lộc. Lông gà là biểu tượng chim thần (là sức mạnh thiên nhiên giúp con người). Lá dứa để dọa ma quỷ không cho chúng vào quấy phá nhà. Dù có nhiều dụng ý khác nhau, những vật treo đều tượng trưng cho nội dung hướng về sự bảo vệ, tạo lập hạnh phúc cho con người.

Mỗi nơi có cách chọn, trồng, trang trí riêng cho cây nêu. Cây nêu thường được trồng vào ngày 30 tết. Ở miền Bắc người ta trồng vào buổi trưa, miền Trung buổi chiều và miền Nam khoảng chập tối. Có nơi cây nêu chỉ đơn giản là một cây tre hoặc một cành tre mà không treo gì cả. Với dân sống trên thuyền, cây nêu chỉ là câu lau, cao 1,6m, để 1 lá, treo 2 nén vàng mã. Còn dân trên bờ thì treo trên ngọn nêu bằng cây tre là bộ đồ vàng mã (1 lá vàng, 1 nén vàng và 1 áo giấy).

Cây nêu có người còn coi là “cây vũ trụ” - nối liền giữa trời và đất! Khung tròn bằng giấy đỏ tượng trưng cho mặt trời, và ngọn nêu là nơi chim thần đến đậu. Cuối năm mới trồng cây nêu để đầu năm ngọn nêu vươn lên đón ánh nắng xuân, đón sức sống mới.

Nguồn: Dân tộc & Thời đại, số 117, tr 29