Siêu vi khuẩn thuốc - Mối nguy hiểm toàn cầu

Vẫn theo Giáo sư  Peter Collignon, thì đó chỉ là "phần nổi của tảng băng chìm", và sự xuất hiện loại siêu vi khuẩn mới chính là hậu quả của tình trạng lạm dụng kháng sinh  trong y tế và nông nghiệp. Ông kêu gọi thế giới nên mở một chiến dịch để ngăn chặn sự lây lan của siêu vi khuẩn này.

Siêu vi khuẩn kháng thuốc được Giáo sư Timothy Walsh thuộc Trường đại học Cardiff của Anh xác định lần đầu tiên vào năm 2009, trong cơ thể một bệnh nhân người Ấn Độ  dưới hai dạng là E.Coli (loại vi khuẩn gây ra một số bệnh đường tiêu hóa) và K. Pneumoniae (gây bệnh đường hô hấp) với tên gọi NDM-1 (viết tắt của chữ New Delhi Metallo-lactamase). Điều nguy hiểm nhất là cả hai loại này đều kháng lại với tất cả những nhóm kháng sinh cực mạnh, thường được các bác sĩ sử dụng như là biện pháp cuối cùng.

Vẫn theo các nghiên cứu của Giáo sư Walsh và Giáo sư  Karthikeyan Kumarasamy thuộc Trường đại học Madras, Ấn Độ, thì tại một số các quốc gia Nam Á và Anh, mức độ phổ biến của vi khuẩn NDM-1 đã được thể hiện qua nhiều trường hợp phơi nhiễm.

Tiến hành kiểm tra những ca bệnh lâm sàng nằm trong diện nghi ngờ, các bác sĩ Ấn Độ đã phát hiện 44 trường hợp tại thành phố Chennai (chiếm 1,5% tổng số những bệnh nhân được kiểm tra), và 26 trường hợp tại thành phố Haryana (chiếm 8%). Tại nước Anh, cũng đã phát hiện 37 người nhiễm siêu vi khuẩn mà trong đó, nhiều người đã sang Ấn Độ để sửa... sắc đẹp. Bên cạnh đó, siêu vi khuẩn còn được tìm thấy trong cơ thể một số bệnh nhân ở Bangladeshvà Pakistan .

Trước tình hình này, các nhà khoa học cảnh báo rằng, siêu vi khuẩn NDM-1 có thể sẽ lan tràn ra khắp thế giới, chẳng khác gì đại dịch cúm H1N1 năm nào. Cần nhắc thêm rằng trước đó, vào tháng 6/2009, một người đàn ông Bỉ đã chết vì siêu vi khuẩn NDM-1. Nạn nhân bị nhiễm khi điều trị tại một bệnh viện ở Pakistan vì tai nạn ôtô. Sau khi được phẫu thuật chân, ông ta trở về Bỉ. Lúc các triệu chứng nhiễm khuẩn xuất hiện, ông ta vào Bệnh viện AZ Vub ở Brussels . Và mặc dù đã được điều trị bằng Colistin - một loại kháng sinh cực mạnh nhưng bệnh nhân vẫn không qua khỏi.

Siêu vi trùng - hay còn gọi là virus - hoặc siêu vi khuẩn, là một vật thể sống rất nhỏ, có loại đường kính chỉ là 20 phần nghìn của 1 milimét, xâm nhập vào cơ thể người, súc vật hoặc thực vật bằng nhiều đường khác nhau. Các nhà khoa học xếp siêu vi khuẩn vào loại ký sinh trùng bởi lẽ chúng chỉ có thể nhân lên khi chúng xâm nhập vào các tế bào sống của người, súc vật hay thực vật vì bản thân chúng không thể tự sinh sản được.

Điều quan trọng là bộ gen của chúng không chỉ mã hóa cho các protein cần thiết nhằm mục đích bảo vệ vật liệu di truyền,  mà chúng còn mã hóa cho các protein cần cho việc sinh sản trong chu kỳ xâm nhiễm của chúng. Vì thế, khi bị nhiễm siêu vi khuẩn, tế bào chủ có thể không bị ảnh hưởng, hoặc ảnh hưởng nhẹ, hoặc ảnh hưởng nặng dẫn đến chết tế bào.

Năm 1995, Ủy ban Quốc tế về phân loại siêu vi khuẩn đã phân loại hơn 4.000 virus động vật và virus thực vật thành 71 họ, 11 họ thứ cấp, gồm 164 giống cùng hàng trăm virus chưa định loại được. Trong đó, khoa học xác định có 24 họ lây nhiễm cho người và động vật, chẳng hạn như siêu vi khuẩn Palyoma gây ung thư cổ tử cung, siêu vi khuẩn Hepadnaviridae gây viêm gan, siêu vi khuẩn Poxviridae gây bệnh đậu mùa...

Tiến sĩ Đào Đại Cường, giảng viên khoa Dược, Đại học Y Dược TP HCM, cho biết: "Theo quy luật chọn lọc tự nhiên, mỗi  loại kháng sinh mới khi đưa vào sử dụng thì chỉ một vài năm sau, sẽ xuất hiện chủng vi khuẩn đột biến, kháng lại loại kháng sinh đó. Tại Việt Nam nói riêng, tình trạng lạm dụng kháng sinh theo lối truyền khẩu, hoặc sử dụng theo đơn bác sĩ lần đầu rồi những lần sau, cứ tự ý mua về uống đã dẫn đến hiện tượng vi khuẩn kháng thuốc ngày càng tăng, xuất hiện ngày càng nhiều những loại siêu vi khuẩn đa kháng thuốc".

Trở lại  chuyện siêu vi khuẩn NDM-1, điều nguy hiểm là nó có khả năng truyền enzym NDM sang các loại vi khuẩn khác mà nguyên  nhân là do NDM-1 tồn tại dưới các cấu trúc AND -  gọi là plasmid. Các cấu trúc này lại dễ dàng nhân bản. Vi khuẩn chứa NDM-1 có thể kháng lại hầu hết mọi loại thuốc kháng sinh, kể cả Carbapenem - là nhóm kháng sinh mạnh nhất, được xem là vũ khí cuối cùng để trị các loại vi khuẩn nguy hiểm.

Theo Giáo sư Collignon, hiện chỉ còn hai loại kháng sinh tỏ ra công hiệu là Tigecycle và Colistin. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, cả hai loại kháng sinh này cũng đều không thể diệt được vi khuẩn chứa NDM-1. Các trường hợp nhiễm vi khuẩn E.Coli thông thường có thể nhanh chóng hồi phục, nhưng nếu vi khuẩn E.Coli lại có chứa enzym NDM-1 thì nguy cơ tử vong rất cao.

Tại Việt Nam , chưa có nghiên cứu nào giải mã trình tự gen của tất cả các loại siêu vi khuẩn kháng thuốc để xem đó có phải là NDM-1 hay không. Nhưng một số bệnh viện  đã phát hiện loại vi khuẩn mang gen tương tự NDM-1, là IMP, VIM... cũng kháng thuốc họ Carbapenem, phổ biến nhất là nhóm vi khuẩn gram âm đường ruột. Các vi khuẩn này này tiết ra một chất men phân hủy gọi chung là carbapenemase, làm giảm tính nhạy cảm của nhóm kháng sinh Carbapenem.

Nhiều nghiên cứu tại các bệnh viện cho thấy, vi khuẩn kháng thuốc nhóm carbapenem chiếm tỉ lệ khá cao, khoảng từ 1 đến 4% chủng vi khuẩn gây bệnh đường ruột. Trong những ca bệnh này, các bác sĩ đành phải chọn cách "chữa bao vây", với những  loại kháng sinh còn nhạy cảm phối hợp với nhau. Tuy nhiên, một bác sĩ tại Bệnh viện Bệnh nhiệt đới, cho biết: "Chi phí điều trị tăng cao nhưng kết quả thì chẳng ai dám đảm bảo".

Hiện tại, biện pháp ngăn chặn sự lây lan của loại siêu vi khuẩn kháng thuốc NDM-1 chỉ là cách ly tuyệt đối và  tích cực điều trị cho những người nhiễm bệnh bằng các loại kháng sinh hiện có, vì siêu vi khuẩn NDM-1 có khả năng lây truyền từ người sang người nên vì thế, một đại dịch toàn cầu là điều có thể xảy ra.

Theo bác sĩ Johann Pitout thuộc Đại học Calgary ở Canada, các quốc gia trước khi chấp thuận cho  tất cả những bệnh nhân đã từng điều trị ở Ấn Độ và các nước Nam Á, vào điều trị ở các bệnh viện trong đất nước mình, thì cần phải  kiểm tra xem cơ thể họ có chứa vi khuẩn NDM-1 hay không. Nếu phớt lờ cảnh báo này, sớm muộn cộng đồng sẽ phải đối mặt với các loại vi khuẩn kháng carbapenem, gây lây nhiễm trên diện rộng, khó chữa trị và  chi phí y tế sẽ tăng vọt.

Trước đây, Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung, đã từng lao đao vì đại dịch H1N1, H5N1, đến nỗi Tổ chức Y tế thế giới có thời điểm đã nâng lên mức cảnh báo toàn cầu. Nay với chủng siêu vi khuẩn NDM-1, nếu chúng ta không chủ động phòng tránh ngay từ khi nó chỉ là một vài ca nhiễm lẻ tẻ, thì nguy cơ bùng phát trên diện rộng là điều hoàn toàn có thể xảy ra...