Sản xuất sạch hơn khái niệm và phương thức triển khai trong công nghiệp

Khái niệm về sản xuất sạch hơn

Trong những năm gần đây cùng với sự phát triển nhanh của nền kinh tế, Việt Nam cũng đang phải đối mặt với những thách thức về ô nhiễm môi trường công nghiệp ngày càng nghiêm trọng hơn. Các nhà hoạch định chính sách Việt Nam bắt đầu nhận ra rằng sự ô nhiễm công nghiệp đang tăng là một trong những rủi ro tiềm tàng của quá trình phát triển kinh tế của đất nước. Để đạt được sự phát triển bền vững phải có những công cụ hữu hiệu đảm bảo sự cân bằng giữa phát triển công nghiệp và bảo vệ môi trường. Sản xuất sạch hơn (SXSH) là một trong những công cụ đó.

Từ năm 1989, Chương trình Môi trường của Liên hiệp quốc - UNEP đã khởi xướng chương trình SXSH trên quy mô toàn cầu. Tiếp cận này đã được giới thiệu vào nước ta với nhiều khái niệm khác nhau như: giảm thiểu chất thải, phòng ngừa ô nhiễm, công nghệ sạch, sản xuất sạch hơn, hiệu suất sinh thái, năng suất xanh.... Dù dưới các tên gọi khác nhau, nhưng các khái niệm trên đều chung một tư tưởng chủ đạo là chủ động phòng ngừa ô nhiễm bằng việc nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên thiên nhiên và ngăn ngừa việc tạo ra chất thải tại ngay nguồn phát sinh ra chúng.

Sản xuất sạch hơn là gì?

Đó là sự áp dụng liên tục một chiến lược phòng ngừa tổng hợp đối với quá trình sản xuất, sản phẩm và dịch vụ, nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất và giảm thiểu rủi ro cho con người và môi trường.

Đối với quá trình sản xuất:

Sản xuất sạch hơn nhằm giảm tiêu thụ nguyên liệu, nước và năng lượng, giảm các nguyên liệu có tính chất độc hại hay nguy hại, giảm độc tính của phát thải và chất thải tại nguồn trong quá trình sản xuất

Đối với sản phẩm:

Sản xuất sạch hơn nhằm giảm các tác động của sản phẩm đến môi trường, sức khoẻ và an toàn trong suốt đời sản phẩm, từ khâu nhập nguyên liệu, thông qua quá trình sản xuất và sử dụng cho đến khi thải bỏ.

Đối với dịch vụ:

Sản xuất sạch hơn lồng ghép các quan tâm về môi trường vào quá trình thiết kế và cung cấp dịch vụ.

Sự khác nhau cơ bản giữa kiểm soát ô nhiễm và sản xuất sạch hơn là thời điểm thực hiện. Kiểm soát ô nhiễm được thực hiện sau khi đã có chất thải, hay nói cách khác là tiếp cận bị động “phản ứng và xử lý”, trong khi đó sản xuất sạch hơn là tiếp cận chủ động, theo hướng “chủ động và phòng ngừa”.

Hơn nữa các giải pháp xử lý chất thải là hình thức chuyển trạng thái ô nhiễm từ dạng này sang dạng khác sao cho giảm về lượng cũng như mức độ ô nhiễm và độc hại.

Sản xuất sạch hơn yêu cầu áp dụng công nghệ, thay đổi thái độ, từng bước cải tiến công nghệ hiện có và dần thay thế bằng những công nghệ tốt và công nghệ sạch.

Áp dụng sản xuất sạch hơn trong sản xuất công nghiệp không có nghĩa là sản xuất không có chất thải mà là quá trình áp dụg liên tục các chiến lược hoạt động thực tiễn và công nghệ nhằm làm giảm chất thải tới mức có thể trước khi đưa ra các giải pháp kiểm soát ô nhiễm. Như vậy, trong quản lý môi trường công nghiệp, trình tự ưu tiên thực hiện quản lý ô nhiễm sẽ là:

Phòng ngừa phát sinh chất thải hay áp dụng sản xuất sạch hơn, tiếp theo là tuần hoàn, tái sử dụng chất thải và cuối cùng là xử lý và thải bỏ an toàn.

Các phương thức triển khai SXSH

Triển khai SXSH trong công nghiệp thực chất là phân tích có hệ thống dây truyền sản xuất bao gồm từ công đoạn lựa chọn, bảo quản nguyên liệu đến khi tạo thành sản phẩm, phát sinh ra các dạng chất thải để xây dựng các giải pháp nhằm cải thiện qui trình sản xuất và giảm lượng thải cũng như tải lượng ô nhiễm. Đánh giá SXSH có thể theo 2 cách: đánh giá nhanh và đánh giá chi tiết.

Đánh giá nhanhgiúp cho doanh nghiệp ước tính được lợi ích thông qua áp dụng sản xuất sạch hơn trước khi quyết định đánh giá chi tiết. Thông qua đánh giá nhanh, doanh nghiệp sẽ có ý tưởng sơ bộ về cách thức áp dụng tiếp cận SXSH và tiềm năng của SXSH. Thông qua đánh giá nhanh cần đưa ra cho doanh nghiệp các thông tin về: các cơ hội có thể cải tiến ngay, tiềm năng giảm chi phí sản xuất thông qua chương trình SXSH và cách thức khởi động và thực hiện SXSH. Thời gian đánh giá từ 2 – 3 ngày. Các hoạt động đánh giá nhanh bao gồm: khảo sát nhanh quá trình sản xuất, xem xét và phân tích các dữ liệu hiện có, thảo luận và phát hiện các cơ hội hiển nhiên và tiềm ẩn để có thể cải thiện sản xuất và giảm chi phí sản xuất.

Đánh giá chi tiếtlà quá trình phân tích có hệ thống dây chuyền sản xuất bao gồm thu nhập số liệu, quan trắc và đo đạc để xác định suất tiêu hao riêng thực tế, thực hiện cân bằng vật chất và năng lượng để xác định các dạng tổn thất và định lượng các tổn thất đó, phân tích nguyên nhân và đề xuất các cơ hội SXSH. Trong đánh giá chi tiết không chỉ đưa ra các cơ hội SXSH hiển nhiên nhìn thấy mà còn bao gồm những nhóm giải pháp liên quan đến thay đổi nguyên liệu đầu vào, kiểm soát quá trình tốt hơn, cải tiến và thay đổi thiết bị, cải tiến và thay đổi công nghệ, tuần hoàn và tái sử dụng chất thải, tạo sản phẩm phụ từ chất thải và thay đổi sản phẩm. Những giải pháp có thể thực hiện ngay thường là không hoặc đầu tư thấp được xem như các giải pháp ngắn hạn. Những giải pháp khác cần được tiến hành nghiên cứu khả thi chi tiết về mặt kĩ thuật, kinh tế và tác động môi trường. Thời gian đánh giá chi tiết từ 20 – 40 ngày trong khoảng 6 tháng nhằm đảt được 3 mục tiêu: đánh giá đưa ra giải pháp, thực hiện và quan trắc kết quả.

Một cách đánh giá sản xuất sạch hơn dù là nhanh hay chi tiết đi đến thành công khi người lãnh đạo cao nhất của doanh nghiệp nhận thức được tầm quan trọng của nó trong sự phát triển lâu dài của doanh nghiệp, và tự nguyện áp dụng tiếp cận này vào hoạt động sản xuất kinh doanh. Nâng cao nhận thức cho cán bộ và công nhân hiểu thấu đáo tư tưởng chỉ đạp của SXSH, tích cực tham gia vào quá trình đánh giá SXSH, việc đào tạo một lực lượng nòng cốt, nắm vững phương pháp luận, am hiểu thực tế sản xuất va công nghệ, tận tâm với công việc, biết làm việc tập thể là một nhân tố quan trọng quyết định sự thành công cũng như duy trì chương trình SXSH ở doanh nghiệp.

Trong quá trình đánh giá SXSH cần đặc biệt quan tâm đến việc thực hiện ngay các giải pháp SXSH đơn giản, ít đòi hỏi đầu tư để tạo đà và quyết tâm thực hiện các giải pháp đầu tư công nghệ theo hướng tốt hơn và sạch hơn. Có như vậy mới thể hiện được tiềm năng to lớn của SXSH trong nâng cao năng lực cạnh tranh cho các doanh nghiệp.

Nguồn: KH&CN Nhiệt, 1 - 2008, tr 5