Rối loạn chuyển hoá mỡ: Tránh xa tạng phủ động vật

Sự chuyển hoá lipit

Trong máu, có nhiều loại mỡ khác nhau được gọi chung là lipit, nhưng đáng lưu ý đến hai dạng chính là cholesterol và triglycerid. Khi tình trạng bệnh lý rối loạn chuyển hoá mỡ được thể hiện bằng việc tăng thành phần mỡ gây hại (LDL) và giảm thành phần mỡ có lợi bảo vệ cơ thể (HDL). Sự chuyển hoá lipit trong cơ thể diễn ra theo hai chu trình: ngoại sinh và nội sinh. Trong chu trình ngoại sinh, cholesterol và triglyceride được đưa từ bên ngoài vào thông qua thực phẩm. Sau khi được hấp thu ở ruột dưới dạng các hạt nhỏ gọi là chyllomicron, triglyceride và cholesterol được đưa đến mô cơ, mô mỡ sẽ tiêu thụ hay tích trữ một phần. Lúc này, triglyceride giảm nhờ men (enzyme) lipoproteine lipase biến thành axit béo để chuyển thành năng lượng, phần còn lại vận chuyển đến gan tham gia tiếp vào chu trình nội sinh. Sự tổng hợp, chuyển hoá trong chu trình nội sinh mới mang ý nghĩa quan trọng.

Nếu chuyển hoá lipit theo hai chu trình ngoại sinh và nội sinh được điều hoà cân bằng, tức không thừa không thiếu giống như phản ứng hoá học hoàn toàn thì sự rối loạn chuyển hoá lipit huyết sẽ không xảy ra. Như vậy, lipit máu sẽ được giữ ở trạng thái hằng định (cholesterol < 5,2 mmol/l, giới hạn 5,2 – 6,2 mmol/l và triglycerid < 2,3 mmol/l, giới hạn 2,3 – 4,5 mmol/l, Lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL – c) < 3,4 mmol/l, giới hạn 3,4 - 4,1 mmol/l, lipoprotein tỷ trọng cao hơn (HDL-c) > 1,5 mmol/l.

Vai trò của chế độ ăn

Khi ăn nhiều thực phẩm chứa nhiều cholesterol (ngoại sinh) và chất béo no như mỡ động vật sẽ dẫn tới tăng cholesterol máu. Ăn nhiều chất béo no làm tăng lipit tại gan đưa đến tăng acetyl Co A, là nguyên liệu gan dùng tổng hợp cholesterol, như vậy trong máu tăng cholesterol. Nhưng ăn nhiều chất béo chưa no (tức chất béo có cấu tạo phân tử là những liên kết đôi hoặc ba) như dầu thực vật: vừng, dậu nành, hướng dương, ô liu… sẽ giảm nồng độ cholesterol máu. Cơ chế làm giảm lipit máu của những axit béo chưa no tuy chưa rõ, song chất xơ của rau cải hay bột lúa mạch đã làm axit mật không tái hấp thu từ ruột vào máu. Như vậy, cơ thể sẽ thiếu axit mật buộc gan phản sử dụng cholesterol để tạo ra axit mật và làm giảm cholesterol.

Phụ nữ tuổi mãn kinh dễ tăng lipit máu do các hormone sinh dục nữ estrogene không còn tiết ra để làm giảm LDL và tăng HDL. Với người ít vận động dẫn đến béo phì, lại hút thuốc lá thì nguy cơ làm giảm HDL là không tránh khỏi, do vậy cần năng tập thể dục, dùng các chế độ ăn uống thích hợp để giảm cân sẽ giúp tăng HDL trong máu. Các trường hợp tắc mật do bệnh ở gan, bệnh tiểu đường không điều trị sẽ làm hàm lượng cholesterol máu tăng cao.

Dinh dưỡng khi tăng lipit máu

Để biết có bị chứng tăng lipit máu hay không cần phải xét nghiệm máu để xác định các thành phần cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL, HDL. Nếu trị số kết quả thấp hơn chỉ số hằng định (đã nêu trên) đối với ba thành phần cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL và HDL lại cao hơn thì không mắc chứng tăng lipit máu, hoặc trước có bị nay có kết quả này chứng tỏ bệnh đã khỏi.

Người mắc chứng tăng lipit máu nên ăn nhiều rau quả, đậu phụ, dầu thực vật, như dầu ô liu, dầu đậu nành, dầu vừng… tránh ăn các mỡ động vật và các chất béo no, không hút thuốc lá, uống rượu, bia. Không nên ăn các tạng phủ động vật như tim, gan, lòng lợn, óc động vật… vì chúng là tăng cholesterol ngoại sinh, thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch và làm tăng cholesterol xấu. Nhưng có thể ăn trứng gà (2 - 3 quả/tuần) vì trong lòng đỏ trứng gà có chứa nhiều lecithin tác dụng điều hoàn chuyển hoá cholesterol trong cơ thể. Uống nước chè xanh cũng rất cơ lợi cho người bệnh. Ngoài ra, luyện tập thể dục thể thao phù hợp với sức khoẻ thường xuyên cũng có thể làm lui bệnh. Khi ăn uống và luyện tập không mang lại hiệu quả, có thể dùng thuốc hạ lipit máu. Tuy nhiên, việc dùng thuốc phải có sự khám xét, chẩn đoán bệnh và hướng dẫn về liều lượng, khi nào ngừng thuốc… của thày thuốc. Có vậy, việc điều trị mới hiệu quả và tránh được những tai biến đáng tiếc xảy ra.