Quan họ Mùa xuân
Quan họ là một lối hát trao tình đặc biệt. Đay là một lối hát đối đáp giữa hai bên trai gái trao duyên tỏ tình với nhau bằng những câu hát tinh tế, ý nhị, giàu hình tượng cảm xúc; làn điệu trữ tình mượt mà và một phong cách thể hiện độc đáo, lịch thiệp. Quan họ đã làm nên một vẻ đẹp dung dị đằm thắm biết bao.
Hát quan họ không cần tới nhạc để đệm, và phải hát giọng đôi hai người đối mặt nhau. Hai giọng nam nữ hoà quyện, quấn quít vào nhau như thổi vào câu hát, vào giai điệu tất cả tâm hồn, tình cảm của mình. Hát quan họ có nhiều giọng, nhưng có ba giọng chính để thể hiện tình cảm:
Giọng sổng: Dùng để dạo giọng lúc bắt đầu hát. Giọng sổng ngân nga cao vút, trong trẻo nhưng đượm đầy ý tứ đầm ấm ngọt ngào cho hai bên trai gái dò xét ướm hỏi lòng nhau:
... Hôm nay tứ hải gieo tình
Tuy rằng bốn bể như sinh một nhà...
Khi hát giọng sổng, thường có những khúc đệm ý a, ý á, hoặc ơi ư... láy đi láy lại để câu hát và làn điệu giao hoà.
Giọng vặt: Sau khi hai bên giao giọng bằng vài câu hát sổng, là đến những câu giọng vặt, để đôi bên gắn bó với nhau hơn. Nếu giọng sổngchỉ có một giọng, thì giọng vặtlại gồm nhiều cung bậc: buồn, vui, cao, thấp, ngắn, dài, không đồng nhất. Có khi giọng hát bắt chước tiếng đàn với những lời đệm tình tang, tang tính..., có khi lại bắt chước tiếng chim líu lo ríu rít, có khi lại chùng giọng nghe buồn rầu ảo não... Giọng vặtdùng để nói lên những cung bậc tình yêu đôi bên nam nữ. Những câu trong giọng vặtthường là câu để đôi bên đối đáp nhau, bên xướng bên hoạ.
Trong giọng vặt còn có cả giọng ngâm thơ nghe tha thiết đến nồng nàn:
Một bức tình thư đưa nhạn gửi
Thấu tình chăng hỡi bạn tri âm
Và cứ thế hai giọng nam nữ cứ vấn vương nhau như không dứt, nồng đượm tình cảm thương yêu.
Giọng bỉ: Quan họ dạo giọng bằng giọng sổng,gắn bó nhau bằng giọng vặtvà họ dùng giọng bỉđể chia tay nhau. Giọng bỉngân nga như luyến tiếc, xen một chút gì đó niềm chua xót của sự ly biệt:
.... Bây giờ giáp mặt đinh ninh
Xa xôi ai có thấu tình, chăng ai...
Hội vui, quấn quít trao tình, trao duyên bằng câu hát, mắt đưa mày liếc, tình trong như đã.... Giờ hội tàn phải giã từ nhau, những câu hát trong giọng bỉ thường là căn dặn nhau, nói với nhau lời hẹn ước dùng dằng đi ở.
... Thương nhau như sóng đôi vạt áo
Mà này đừng có đứng ngồi với ai...
Tuy ba giọng hát là ba “thời kỳ” của một cuộc hát: gặp gỡ, gắn bó, giã từ, nhưng nhiều khi đã hát sang giọng bỉgiã bạn, lại quay lại giọng vặtnhư cố níu giữ, lưu luyến không rời của đôi trai gái quan họ.
Ngoài ba giọng chính trên, quan họ còn có năm giọng nữa dùng khi thi hát giữa các quan họ với nhau. Tên của năm giọng này rất đặc biệt: đường bạn - lên núi, xuống sông - hừ la - tình tang.
Hát quan họ thường là một nhóm, ít nhất năm trai năm gái gọi là một liền anh, liền chị, có một người dẫn đầu gọi là anh hai, chị hai. Rồi theo thứ tự trong nhóm : ba - tư - năm - sáu... Một nhóm quan họ thường ở chung một làng để đối đáp với làng khác. Trai gái cùng làng không hát với nhau. Và đặc biêt, theo một lời nguyền từ xa xưa, các liền anh, liền chị quan họ không bao giờ được nên nghĩa chồng vợ. Và có lẽ thế, dân ca quan họ còn có một vẻ đẹp nao lòng bao trái tim, ẩn chứa cả một nỗi niềm sâu kín, khao khát tình yêu cháy bỏng của những đôi trái gái yêu nhau mà mãi mãi phải xa nhau.
Khi xuân về. Khi làng Lim, quê hương quan họ mở hội. Là khi quan họ mời gọi quyến rũ những ai yêu nét đẹp dân gian truyền thống dân tộc đến với quan họ bằng làn điệu say đắm, tha thiết nồng nàn - khúc tình ca muôn thuở của mùa xuân.
Nguồn: Tạp chí Văn hoá - Văn nghệ công an - số 5/2006
